كورد و بێلايه‌نی و دويرگرتن له‌ قه‌يران ئيسه‌ی عيراق

شفق نيوز

كێشه‌يل ئه‌ڵوه‌سيای وه‌پێ چوود گێچه‌ڵ گهو‌را له‌ليانه‌و بكه‌فيده‌و هويچ چشتێگ وه‌قه‌د كێشه‌يل ئه‌ڵوه‌سيای مايه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ ناكا‌ وه‌ سه‌ر ئاشتييه‌و. ئه‌ی قه‌يرانه‌ جيا له‌ دوڕيان مه‌زهه‌بی –مێژوويی، دورێانێگ سياسيش ديرێد ك پێوه‌ندی وه‌ململانی ده‌سڵاته‌و هه‌س.

كورد له‌ی ‌رويه‌و، ئه‌ی دو دوڕيانه‌ كه‌فتيه‌س نوای ك بووده‌ به‌شێگ له‌گرفته‌يل يا بوود به‌شێگ له‌چاره‌سه‌ر!. ئاشكرايشه‌ ك هه‌ر هه‌ڵوێستگيش باج خوه‌ی ئه‌يرێد. ئه‌گه‌ر پشتگيری له‌ شيعه بكه‌يم، شايه‌د تا ده‌يان ساڵ تره‌ك ده‌رزێگ گه‌ورا له‌ناونی ئيمه‌وسوننه‌ دروس بوودو چووديش ئه‌ی مه‌سه‌له‌ كاريگه‌ری خراوتره‌ك له‌سه‌ر پێوه‌نديه‌يل كوردو جه‌هان سوننه‌ وه‌ جی بيلێد.

ئه‌گه‌ر پشتگيری سوننه‌يش بكه‌يم، گه‌وراترين و كارگه‌رترين پێكهاته‌ی عيراق له‌ خوه‌مان توڕنيمن و فره‌ زامه‌ته‌ پێوه‌نديه‌يلمان وه‌ليان ئاسايی بووده‌و.

ماليكی و بش تره‌ك له‌ شيعه‌يل بانگه‌واز ئه‌را حكومه‌ت فره‌ينه‌ ئه‌كه‌ن و له‌ی رويشه‌و خود ماليكی و هه‌ر وه‌يجووريشه‌ حه‌ميد معه‌للی قسيه‌كه‌ر ئه‌نجومه‌ن باڵای ئيسلامی چوی رێوشوونێگ ئه‌را ده‌رچێن له‌قه‌يرانه‌گه‌ له‌ قسه‌يل خوه‌ی وه‌پێ ئيشاره‌ ئه‌دا. وه‌لی له‌يوا دياره‌ حكومه‌ت فره‌ينه‌ ناتوانێ چاره‌سه‌رێگ گونجيای ئه‌را ئه‌ی كێشه‌ بوود. له ‌جه‌وهه‌ره‌و ئه‌و جووره‌گ شيعه‌يل نوڕنه‌ مه‌سه‌له‌ی حكومه‌ت فره‌ينه‌، ئه‌ی حكومه‌ته‌ وه‌هاوپه‌يمانی كورد و شيعه‌ دامه‌زريه‌يد. ئه‌وه‌گ راسو، ئه‌گه‌ر وه‌ چه‌و به‌رژه‌وه‌ندی مادی بنوڕيمه‌ ئه‌ی مه‌سه‌له‌، حكومه‌ت فره‌ينه‌ زيانێگ ئه‌را كورد نه‌يرێدو ئه‌و پۆسته‌يله‌گه‌ وه‌ده‌س سوننه‌وه‌ بويه‌،٤٠% تا٥٠% بوونه‌ هن كورد.

هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌ی پاودانگه‌، چوودن ك له‌ په‌نج وه‌زارته‌يل كشتوكاڵ، دارايی، زانست و ته‌كنولۆجيا، په‌روه‌رده‌وكۆميوكه‌يشن، دو ‌وه‌زرات ئه‌كه‌فێده‌ چنگمان، بێجگه‌ له‌ پۆسته‌يل تره‌ك گرنگيش.

وه‌لی مه‌سه‌له‌گه‌، مه‌سه‌له‌ی وه‌ده‌س هارودن پۆست نيه، چوين ك حكومه‌ت فره‌ينه‌ له‌ ئه‌ی جووره‌ وه‌خت و مه‌رج ئيسه‌يا له‌ حكومه‌تێگ سوننه‌ ئه‌خاده‌ په‌رواێز و دويره‌ ئه‌كا وه‌ره‌و ئه‌ولاتره‌ك هويچ تر نيه‌.

يه‌يشه‌ بێجگه‌ له‌وه‌سه‌ ك ره‌وشه‌گه‌ خرواتره‌و ئه‌كا، له‌ بنيه‌و سه‌ره‌تای ئه‌را دانان نه‌ريت و ره‌سم دويره‌خسنه‌و له‌ ته‌ماميشێ گه‌ن تره‌ك ئه‌وه‌سه‌ ك يه‌‌ بوود سه‌ره‌تای ئه‌را ره‌وادان نه‌ريت و ره‌سم دويره‌خسن و په‌راويزه‌.

ئه‌گه‌ر ئمڕوو شيعه‌و كورد بتويه‌نن سوننه‌ بخه‌نه‌ په‌راوێز، هويچ چشتێگ گه‌رانتی ئه‌وه‌ ناكا ك له‌ ئاينده‌يا شيعه‌و سوننه‌ كورد نه‌خنه‌ په‌راوێز!.

نواگرتن له‌ ئه‌گه‌ر سه‌رئه‌ڵدان ئه‌ی سيناريۆه‌ وه‌ ده‌س كوده‌ وه‌رجله‌ هه‌ر لايه‌ن  تره‌ك. گه‌ره‌نتی له‌ده‌س نيان ده‌ستكه‌فته‌يل وه‌ده‌س هاتێ، وسيان له‌ سه‌ر مه‌نن سێ سويك وه‌يه‌كه‌و بوين شيعه‌ - سوننه‌ - كورده‌.

سيناريۆ فره‌ خراوتره‌ك ئه‌وسه‌ ك تاكتيك په‌راوێز خسن وه‌ ئه‌و جا به‌ڕسێ ك ته‌نيا يه‌ك لايه‌ن برده‌ ده‌رچوود. ئه‌وه‌ ك ره‌وا وه‌ ئه‌ی نگرانيه‌ دايه‌، ئه‌وه‌سه‌ ك له‌ ساڵه‌يل ده‌هه‌ی هه‌فتا به‌عس له‌ دژ كورد هاوپه‌يمانی وه‌ل پارتی كۆمۆنيستا دروس ئه‌كا و دويای ئه‌وه‌يش له‌ ساڵ ١٩٧٥ كورد له‌ ياريه‌گه‌ ده‌رخس و بای دا له‌ سه‌ر هاوپه‌يمانی و پفێ دا.

له‌ی سه‌روبه‌نه‌ ئه‌وه‌گ فێشتر له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كورده‌، خوو دويره‌و خسن له‌پيه‌وپليان، وه‌ی مانا ك خوه‌ی وه‌پيه‌ونه‌پلانيه‌و بايه‌ديش روخسار بێلايانی بگرديده‌و خوه‌ی.

له‌ سياسه‌ت بێلايانی خوه‌ی دويره‌و‌ خسن له‌به‌شدار بوين ململانی سياسيه‌. وه‌لی له‌ ململانی له‌يوا گه‌ورا و مه‌ترسيدار، كورد نيه‌تويه‌نێد هه‌ڵوێست سه‌يركه‌رێگ ئه‌را خوه‌ی ئه‌ڵوژنێد.

له‌ ناونی ئه‌وه‌گ كورد بێلايانی ته‌مام نه‌گه‌تيڤ نيشان به‌ێد يا به‌شداری كاريگه‌رێگ له‌ ململانی سياسی بكا، ئه‌وه‌گ فره‌ ئه‌را كورد گونجيايه‌، ئه‌وه‌سه‌ ك بێلايانێگ پۆزه‌تيڤ ئه‌را خوه‌ی ئه‌ڵوژنێ.

ئه‌ی هه‌ڵوێتسه‌ ده‌رفه‌ت دو رۆڵ ئه‌ده‌ی وه‌ پيمان، يه‌كێگان ئه‌وه‌سه‌گ بكه‌فيمه‌ كار ئه‌را ئارامه‌و كردن قه‌يرانه‌گه‌و له‌يه‌ك نزيك كردن لايانه‌يل نارێك و يه‌ك نه‌گر وه‌ل يه‌كا و دوميشێ ئه‌وه‌سه‌ ك له‌ وه‌خت هه‌وه‌جه‌ له‌بڕێگ مه‌سه‌له‌ ئه‌را چه‌سپانن بنه‌مايل دادپه‌روه‌ره‌ی و يه‌كسانی، پشتگيری لايه‌ن سته‌م لێكريای بكه‌يم و له‌ وه‌رايوه‌ر لايه‌ن سته‌مكار بويمنه‌و.

كورد ئه‌توانێد فاكته‌ر ئارامه‌وكه‌ر و چاره‌سه‌ر بوود، وه‌لی چاره‌نويس ته‌مام ئه‌ی قه‌يرانه‌ هاوه‌ده‌س دروسكه‌ره‌يل ئه‌ی قه‌يرانه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌وان نرمی هه‌وه‌جه‌وه‌پيدار  نيشان نه‌ن، بايه‌د رازی بوون وه‌ درێژه‌و بوين ئه‌ی كزيه‌و ئه‌گه‌ر ره‌سين وه‌ ئه‌نجامه‌يل نه‌خوازيار.‌

فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد