قالى كوردى ... میرات فۆلكلۆر ملله‌تیگ كویه‌ن

شفق نيوز

ئه‌ویش وه‌گووره‌ى ئه‌و وه‌زع تاریخى و سروشتى و هه‌وه‌جه‌یل كومه‌ڵایه‌تیه‌ ك له‌لایان وجوود دیریگ  و هه‌وه‌جه‌ وه‌پى دیرن. ئیمه‌ ئه‌گه‌ر بایم و ژیار یا حزاره‌ى ملله‌ته‌یل و تاریخیان بگریمنه‌ په‌یمانه‌ یا قیاس، ئه‌وه‌ بیگومان دوینیم ك میرات و فۆلكلۆریه‌ مللیه‌گه‌ى خاسترین و كویه‌نترین به‌ڵگه‌و نیشانه‌س له‌بان ره‌سه‌نایه‌تى ئه‌و ژیاره‌یله‌.

له‌عراق وه‌گشتى و كوردستان وه‌تایبه‌ت، چه‌نه‌ها شوونه‌وار و ره‌سم جووراوجوور كه‌فیگه‌ وه‌رچه‌ومان و قسه‌ وه‌ل نه‌وه‌یلا كه‌ن له‌بان قویلایى و ره‌سه‌نایه‌تى وڵات ناونى دوچه‌مان(بلاد الرافدین)و ملله‌ت كوردستان وه‌گووره‌ى ئه‌وه‌ك تاریخ وه‌ل خوه‌یا هاورده‌سه‌ى له‌ گوزه‌یشته‌، ئنجا یه‌كیگ له‌و ره‌سمه‌یل و شوونه‌واره‌یله‌ دروسكردن(قالى ده‌سكرد)ه‌، ك تاریخ دروسكردنى چووگه‌وه‌ ئه‌را وه‌رجه‌ هه‌زاره‌ها ساڵ، ك یه‌كیگه‌ له‌ كلتوور كوردى و میرات ره‌سه‌ن كورد.

ئه‌را دروسكردن قالى، ئه‌و به‌نه‌ تیه‌رنه‌ كار ك له‌ خورى و موى بزن بریه‌یگ و تیكه‌ڵ وه‌ مه‌چیر ئه‌وریشم كریه‌یگ ، دویاى ئه‌وه‌یش وه‌ نه‌خشه‌و ڕه‌نگه‌یل جوانیگ  كریه‌یگه‌ قالى و جووره‌ گوڵ و باڵداره‌یلیگ له‌بان قالیه‌گه‌ وه‌پى دروس كه‌ن، ئنجا هه‌رچه‌نیگ قه‌واره‌ یا حه‌جم قالیه‌گه‌ بویچگتر بووگ، ئه‌وه‌نه‌ ئه‌و قالیه‌ خاستر بووگ.

چنین قالى ده‌سكرد، وه‌ چه‌ن قوناغیگا په‌ڕیگه‌وه‌، وه‌ل ئه‌وه‌یشا خوریه‌گه‌ى جوان رسیه‌یگ تا به‌ن خاسیگ له‌لى دروس بووگ، ئنجا دویاى ئه‌وه‌یش به‌نه‌گه‌ ره‌نگ كریه‌یگ  و نریه‌یگه‌ وه‌ر خوه‌ره‌وه‌ تا وه‌ته‌واوى وشكه‌و بووگ و ڕه‌نگه‌و نه‌یه‌یگ . دى توینیم بویشیم قالییگ 12 مه‌ترى (3×4) نزیكه‌ى 80 كیلۆ غرام خورى چووگه‌ تى، ك نزیكه‌ 700 دۆلار خه‌رجیه‌و ماوه‌ى 3 مانگ دریژه‌ كیشیگ  ئه‌را دروسكردنى. وه‌لى جویر ئه‌وه‌ك ئاشكراس له‌لاى گشتمان، ئه‌و قالیه‌ ك ده‌سچنه‌ زیاتر له‌ 100 ساڵ ژیه‌یگ و له‌لیان هه‌س 300 ساڵ عومر دیریگ . ئیسه‌یش كارخانه‌ى دروسكردن قالى له‌گشت عراق وجوود دیریگ و له‌وانه‌یش(كارخانه‌ى كۆیسنجه‌ق و دهۆك و ئامێدى و دیوانیه‌و عه‌لى غه‌ربى و مه‌نه‌لى)، ئه‌یه‌ بیجگه‌ كارخانه‌یل ئه‌هلى له‌(به‌غداو موسڵ و حله‌و كه‌ربه‌لاو فه‌لوجه‌).

قالى دوبه‌شه‌، به‌شیگى ده‌سچنه‌و به‌شیگى میكانیكیه‌.

قالى ده‌سچن له‌(خورى ساق) دروس كریه‌یگ و له‌بان شیواز كویه‌ن وه‌بى ئه‌وه‌ك مه‌كینه‌ى تازه‌ باریه‌یگه‌ كار و هویچ مادده‌یگ نایلۆن تیكه‌ڵى نیه‌كریه‌یگ  و عراقیش وه‌ناوبانگه‌ له‌دروسكردن ئى جووره‌ قالیه‌یلیگ ، وه‌ل ئه‌وه‌یشا ره‌نگ ئى قالیه‌یله‌ نیه‌چووگه‌وه‌و ته‌نانه‌ت وه‌ شووردنیش نیه‌لاچووگ، وه‌تایبه‌ت ئه‌و قالیه‌ ك له‌ خورى ساق دروس كریاویگ و له‌ هه‌مان وه‌خت وه‌ڕه‌نگ گژوگیایى خوریه‌گه‌ى ڕه‌نگ كریاویگ .

بیگومان ئى جووره‌ قالیه‌ دویره‌ له‌ غه‌ش پیشه‌سازى، وه‌ تایبه‌ت قالى ده‌سچن كورده‌وارى وه‌ناوبانگه‌ له‌ى باوه‌ته‌وه‌و ها له‌بان گشت ئه‌و قالیه‌یله‌ ك له‌زوورم ده‌وڵه‌ته‌یل جه‌هان دروس كریه‌ن. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش نرخ ئى قالیه‌یل كوردیه‌ فره‌ گرانه‌ له‌ بازاڕ، چوینكه‌ كه‌مه‌ له‌بازاڕ و داواكارى فره‌یگیش ها له‌بانى.

له‌ بازاڕ ئه‌وه‌ك كه‌فیگه‌ وه‌رچه‌و زوورمى قالى ده‌سكرد نمره‌ دویه‌مه‌، ك له‌ خورى خاس و نمره‌ یه‌ك نیه‌و ڕه‌نگیشى وه‌ ڕه‌نگ كیمیاوى ده‌سكرد كریه‌یگ نه‌ك وه‌ڕه‌نگ سروشتى و نرخیشى له‌بازاڕ ئه‌رزانتره‌ له‌ قالى ده‌سچن ره‌سه‌ن.

له‌باوه‌ت قالى میكانیكى و ئه‌وانه‌ك وه‌ مه‌كینه‌ دروس كریه‌ن، زوورم ئه‌و قالیه‌یله‌(به‌لجیكى) وه‌پیان ئویشن و زوورم ده‌وڵه‌ته‌یلیش شیواز دروسكردن ئى جووره‌ قالیه‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌ بردنه‌، وه‌تایبه‌ت له‌ ده‌وڵه‌ته‌یل عه‌ره‌بى و ئسلامى. وه‌ل ئه‌وه‌یشا جووره‌یل فره‌یگ له‌ قالى میكانیكى له‌ بازاڕه‌یل عراقى كه‌فیگه‌ وه‌رچه‌و جویر قالى (ئیرانى و توركى و چینى و سوورى و مسرى)، ئى جووره‌ قالیه‌یله‌ نرخ گونجیاگیگ دیرن له‌بازاڕ و له‌وه‌ر ئه‌رزانى نرخه‌گه‌ى ماڵه‌یل فره‌یگ له‌لى تیه‌رنه‌ كار، وه‌ جووریگ ئیسه‌ له‌بازاڕ داواكارى فره‌یگ ها له‌بان قالى هاوریاگ(مستورد) له‌وه‌ر نزمى نرخه‌گه‌ى، وه‌لى قالى ده‌سچن عراقى له‌لایه‌ن ئه‌و خیزانه‌یله‌ تیه‌ریه‌یگه‌ كار ك چین دارنده‌و بازرگان و ده‌وڵه‌مه‌نه‌یلن و له‌ ده‌یشت وڵاتیش ڕه‌واجه‌و خیزانه‌یل فره‌یگ هه‌ن جویر ته‌ڵا مقه‌یه‌تى له‌ى جووره‌ قالیه‌یله‌ كه‌ن، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش نرخ به‌رزیگ دیریگ و مه‌ردم نه‌دار و فه‌قیر تواناى سه‌ندنى نه‌یرن و فره‌جاریش دوینیم له‌ ماڵه‌یلیگ ئه‌گه‌ر قالیه‌گه‌ بویچگ بووگ له‌وه‌ر جوانى و نه‌خشه‌گه‌ى كریه‌یگه‌ دارا وه‌ دیواره‌وه‌.

قالى ده‌سچن چووره‌یل فره‌یگ دیریگ ، له‌وانه‌یش ك فره‌ ناوبانگ دیرن، تا ئیسه‌یش له‌ ناوچه‌یل كوردستان عراق كه‌فیگه‌ وه‌رچه‌و، ك وه‌پیان ئویشن قالى كورده‌وارى كوچه‌ر له‌ ناوچه‌ى (هامارى هه‌ولێر – سهل اربیل)، ك وه‌و جووره‌ قالیه‌یله‌ ئویشن قالى(لاكیش)ه‌ى كوردى.

بیجگه‌ ئه‌وه‌یش جووریگ تر له‌ قالى هه‌س ك وه‌پى ئویشن قالى(ناوجى)، چوینكه‌ هه‌میشه‌ خریه‌یگه‌ وه‌رده‌س وه‌تایبه‌ت له‌ وه‌رزه‌یل زمسان و سه‌ره‌تاى وه‌هار، ئى جووره‌ قالیه‌ ئه‌را خه‌فتن وه‌كار تیه‌یگ  و ڕه‌نگه‌یل جوان و جووراو جوور دیریگ .

جووریگ تر له‌ قالى هه‌س له‌ناو كورده‌وارى خوه‌مان وه‌پى ئویشن(دزه‌یى) چوینكه‌ ئى جووره‌ قالیه‌ له‌ ناوچه‌ى قه‌ڵادزێ دروس كریه‌یگ ، وه‌لى قالى زاخۆ نه‌خشه‌یل هونه‌رى و جوان و ڕه‌نگامه‌یگ دیریگ و فره‌یش ڕه‌واجه‌.

قالى له‌یوا هه‌س نه‌خشه‌ى ئاشوورى ها قه‌یه‌وه‌، ك گوزارش له‌ ژیار یا حزاره‌ى عراق ئه‌كاو جوانى فره‌یگ وه‌پیه‌وه‌ دیاره‌. تویه‌نیم بویشیم: قالى عراقى وه‌گشتى و كوردى وه‌تایبه‌ت، بسین خوه‌ى دیریگ و ئه‌و بیگانه‌یله‌ ك ئه‌را گه‌شتكردن تیه‌نه‌ عراقه‌وه‌ زیاتر حه‌ز له‌لى كه‌ن و سیننه‌ى له‌وه‌ر ئه‌و جوانى و نه‌خشه‌كاریه‌ ك دروسكریاگه‌و له‌لاى بیگانه‌یل جویر تابلۆ یا له‌وحه‌یگه‌و زیاتر ڕه‌واجه‌و باوه‌ته‌گه‌یشى گوزارشه‌ له‌ ژیار یا حزاره‌و فۆلكلۆر جوان و په‌سه‌ن.

ماناى ئه‌وه‌سه‌ قالى میراتیگ فۆلكلۆر ملله‌ت كویه‌نیگه‌و تایبه‌تمه‌ندى خوه‌ى دیریگ ، ك ژن و پیاو له‌ دروسكردنى به‌شدارن، ئنجا له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك زیاتر ئه‌وزه‌ڵ بكا، بایه‌سه‌ له‌ناونى ماوه‌یگ و ماوه‌یگ تر بدریه‌یگه‌ وه‌رخوه‌ر تا مقه‌یه‌تى له‌ بته‌وى و جوانى خوه‌ى بكاو چام ته‌ڕى له‌تى نه‌مینیگ . وه‌ل ئه‌وه‌یشا قالى كوردى و ده‌سچن كورده‌وارى جویر میراتیگ كویه‌ن هه‌ر مینیگ و ئسپات ره‌سه‌نایه‌تى ئه‌را نه‌وه‌یل ئاینده‌ ئه‌كا.

 

سه‌لاحه‌دین محه‌مه‌د سایه‌