دو ده‌وڵه‌ت له‌هویره‌وبریاگ كورد

شفق نيوز

(عومران كوڕ شاهینى) كه‌فته‌ ناوه‌یل و هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌ بوى ك فه‌رمانڕه‌وایى عه‌یشانیه‌ى سه‌ره‌تاى (حه‌سه‌نه‌وه‌یه‌ى) له‌ دینه‌وه‌رود دامه‌زریا.

دو ده‌وڵه‌ت شاهینى و حه‌سه‌نه‌وه‌یه‌ى له‌لاى مه‌نه‌لى و كووت ئیسه‌وه‌، مه‌رزیان نزیك یه‌كتر بوى، وه‌داخه‌وه‌ ئى ده‌وڵه‌ت شاهینیه‌ تا ئى سه‌ده‌یل دویاخریشه‌ كه‌س وه‌ده‌وڵه‌ت كورد ناویان نه‌وردگه‌. ماڵ خوه‌رهه‌ڵاتناسه‌یل بیگانه‌ ئاوا بووگ ئه‌را ئى كاره‌، ك له‌لاپه‌ڕه‌یل كویه‌ن تاریخ ده‌وڵه‌ت كورد ئه‌ڕامان دویننه‌وه‌، وه‌لى قه‌یریگ  له‌ نویسه‌ره‌یل كورد خوه‌مان خه‌ریكن (لوڕ) له‌كوردایه‌تى دویره‌و خه‌ن، چوینكه‌ له‌سه‌رده‌م سه‌فه‌ویه‌وه‌ ئه‌وان وه‌سه‌به‌ب كیشه‌و گرفته‌یل فره‌یگه‌وه‌ له‌خوسه‌ى ده‌وڵه‌ت ئه‌رده‌ڵانى له‌هویروباوه‌ڕ نه‌ته‌وه‌یى دویره‌و كه‌فتن، ئنجا فه‌رمانڕه‌وایه‌یل ده‌وڵه‌ت شاهێنى ئه‌یانه‌ بوین(عومران كوڕ شاهین- حه‌سه‌ن كوڕ عومران- حسێن كوڕ عومران- ئه‌بولفه‌ره‌ج محه‌مه‌د كوڕ عومران- ئه‌بولمه‌عالى حه‌سه‌ن كوڕ محه‌مه‌د- مزه‌فه‌ر كوڕ عه‌لى (له‌له‌ى) ئه‌بولمه‌عالى- مهزب ئه‌لده‌وله‌ (ئه‌میر موختار) عه‌لى كوڕ نه‌مر- ئه‌بو حسێن ئه‌حمه‌د كوڕ مهزب ئه‌لده‌وله‌).

ئى ناوه‌یله‌ له‌ كتاو(الكامل) ئشاره‌ت وه‌پیان كریاگه‌، وه‌لى وه‌داخه‌وه‌ له‌سه‌رچه‌وه‌یل وه‌رده‌سمان بیجگه‌ خاوه‌ن(تجارب السلف) ك وه‌فارسى نویسیاگه‌و ناو (مهزب ئه‌لده‌وله‌)ى ئاخرین فه‌رمانڕه‌وا بردگه‌، دى له‌كتاوه‌یل تر چشتیگ  تر ده‌س نه‌كه‌فتگه‌. وه‌لى تویه‌نیم بویشیم: ماڵ (زه‌مباوه‌ر) نویسه‌ر كتاو(معجم الانساب) و (ئیستانلى – له‌ت – پۆل) نویسه‌ر كتاو(دول الاسلام) ئاوا بووگ ك ئى باسه‌یله‌ ئه‌ڕامان ئاشكرا كردنه‌و ئشاره‌ت وه‌پى كردنه‌ . ئبن ئه‌سیر، ئه‌رامان ئاشكراى ئه‌وه‌ كردگه‌ ك (شاهین) چ كاره‌ بویه‌؟ وه‌لى باس ئه‌وه‌ كردگه‌، ك(عومران) له‌سه‌ره‌تاوه‌ خه‌ریك خراوه‌كارى بویه‌، یه‌یش به‌دبه‌ختى نه‌ته‌وه‌ى كورده‌ ك هه‌میشه‌ سه‌ركرده‌یلیان له‌لایه‌ن دوشمنه‌وه‌ ناویان پیسكریاگه‌و له‌ڕاسى له‌یوا نه‌ویه‌، تاریخنویسه‌یلیش فره‌تر ژیرده‌سه‌ى ده‌سڵات وڵات بوینه‌و هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌ ئه‌وانیش ئه‌و چشته‌یله‌ نویسانه‌.

دوینید هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش قه‌ڵه‌م دوشمن جاریگ  ئیمه‌ كردنه‌سه‌ شه‌یتان و جاریگ  وه‌ خراوه‌كار و جاریگیش كردنه‌سه‌مانه‌ نه‌ته‌وه‌ى مه‌رد كورد و جاریگ  كردنه‌سه‌مانه‌ نه‌ته‌وه‌ى فارس و ناونیتگ  ئه‌را پیاگه‌یل ئازاو چه‌ونه‌ترسمان بڕینه‌سه‌وه‌، بیگومان تا ئیسه‌یش ده‌سڵاته‌یل بیگانه‌ وه‌ دڵ راسه‌قینه‌یگه‌وه‌ نین وه‌ل كورداو نیه‌زانیم له‌وه‌ر چه‌ ناو پاك كورده‌وارى پیس كه‌ن و توان له‌كه‌دارى بكه‌ن؟ وه‌ل ئه‌وه‌یشا نویسه‌ره‌یل و خاوه‌ن قه‌ڵه‌میش بایه‌سه‌ چشت راسى بنویسن و تاریخ كورد سه‌ره‌و خوار نه‌كه‌ن له‌بان قسه‌ى بیگانه‌و دوشمنه‌یل ملله‌ته‌گه‌مان.

ساڵ (338 ك – 949 ز) له‌ناكاو سه‌ركرده‌یگ  كورد، دژ خه‌لافه‌ت عه‌باسى و بوه‌یهى هه‌ڵسیا، ئى سه‌ركرده‌ى كورده‌ ناوى (عومران كوڕ شاهین) بوى، ئى كابرا له‌سه‌ره‌تاوه‌ خه‌ڵك وشكانى بوى نه‌ك خه‌ڵك زه‌لگاوه‌یل یا (اهوار)، ئنجا له‌ هه‌ریمه‌یل وشك (واست) ئیسه‌ ده‌سكردویگه‌ جه‌مه‌وكردن باج و خه‌راج.

سوڵتان موعزئه‌لده‌وله‌ى بوه‌یهى ده‌یله‌مى، ك بنه‌ماڵه‌یگ  كورد بوین و هه‌ر وه‌ درووكانى شه‌جه‌ره‌یگ  ئه‌را خوه‌یان دروسكردوین و خوه‌یان كردوینه‌ كه‌یانى، له‌شكریگ  كلكرد ئه‌را گیان(عومران) و له‌شكره‌گه‌ ئه‌وه‌نه‌ فره‌ بوى عومران یه‌كسه‌ر شوونه‌گه‌ هیشته‌جى و روى كرده‌ زه‌لگاوه‌یل و خوه‌ى شارده‌وه‌و خه‌ریك راوه‌ ماسى و كاره‌یل تر بوى، دویاى ئه‌وه‌یش مه‌ردمان فره‌یگ  له‌ده‌ورگرد خوه‌ى جه‌مه‌و كرد، ئنجا وه‌ختى ژنه‌فت بوه‌یهى وه‌له‌شكریگه‌وه‌ توایگ  په‌لامارى به‌یگ ، یه‌یش خوه‌ى دا پاڵ (ئه‌بولقاسم ئه‌لبه‌ریدى)ك فه‌رمانده‌ى ئه‌و ناوه‌ بوى، له‌و وه‌ختیشه‌ هیمان هیزه‌یل عه‌باسى له‌وڵاته‌گه‌ بوین، ئه‌وه‌ بوى ئه‌بولقاسم گرته‌ى خوه‌ى و هه‌ریم زه‌لگاوه‌یل خسته‌ ژیرده‌سى. عومرانیش له‌ولاوه‌ زیاتر هیزخوه‌ى بته‌و كردو له‌بان ته‌په‌و نیمچه‌ جزیره‌یل ناو زه‌لگاوه‌یل قه‌یریگ  قه‌ڵاو سه‌نگه‌ر دروسكردو په‌ره‌ دا كاروبار خوه‌ى. سوڵتان موعزئه‌لده‌وله‌ مه‌ترسى له‌لى په‌یا كردو ده‌ستووردا (ئه‌بو جه‌عفه‌ر سه‌یمه‌ره‌یى) وه‌زیرى په‌لامارى به‌یگ و سه‌ركوتى بكا، ئه‌بو جه‌عفه‌ر هیز گه‌ورایگ  پڕ چه‌ك كردو په‌لامارى داو كه‌فته‌ جه‌نگه‌وه‌، عومران ده‌ره‌قتى نه‌هات و ماڵ و خیزانى یه‌خسیر كریا، وه‌لى خوه‌ى قورتار كردو خوه‌ى شارده‌وه‌. ئنجا له‌ خوه‌شبه‌ختى ئه‌و (سوڵتان عیمادئه‌لده‌وله‌ى بوه‌یهى) براگه‌وراى موعزئه‌لده‌وله‌ مرد و له‌شكره‌گه‌ى له‌ فارس شیویاو موعز ئه‌لده‌وله‌ نامه‌یگ  نویسا ئه‌را (ئه‌بو جه‌عفه‌ر سه‌یمه‌ره‌یى) وه‌زیرى ، واز له‌ عومران باریگ  و هه‌ڵه‌په‌ڵه‌ بڕه‌سیگه‌ شیراز ئه‌را سه‌رپه‌رشى و ریكخستن كاروبار وه‌رجه‌ ئه‌وه‌ك كار له‌كار بترازیه‌یگ . دى(سه‌یمه‌ره‌یى) واز له‌عومران هاورد و روى كرده‌ شیراز، ئنجا وه‌ختیى ئى هه‌واڵه‌ ره‌سیه‌ عومران یه‌كسه‌ر هاته‌وه‌ مه‌یدان و دوباره‌ هیزه‌گه‌ى جه‌مه‌و كردو له‌مه‌یدان دیاردا.

ساڵ 339 دوباره‌ ئه‌بو جه‌عفه‌ر سه‌یمه‌ره‌یى هاته‌وه‌ هه‌ریم (واست) ئه‌را سه‌ركوتكردن عومران و چوارده‌ور له‌لى گرت، وه‌لى مه‌رگ مووڵه‌ت وه‌پى نه‌یاو تویش نه‌خوه‌شى گرانه‌تا هات و مرد. دى موعز ئه‌لده‌وله‌ ده‌ستووردا(روزبه‌هان)ك یه‌كیگ  له‌سه‌ركرده‌یل له‌شكر بوى وه‌ هیز ته‌واویگه‌وه‌ په‌لامار عومران به‌یگ ، (روزبه‌هان) وه‌له‌شكره‌وه‌ روى كرده‌ خاك ژیرده‌س عومران، عومرانیش خوه‌ى له‌ناو زه‌لگاوه‌یل قایم كرد، روزبه‌هان وه‌خت فره‌یگ  ده‌ورى دا وه‌بى ئه‌وه‌ك بڕه‌سنه‌ یه‌ك، ئنجا شه‌كه‌ت بوى و تاقه‌تى نه‌مه‌ندو یه‌كیگ  له‌پیاوه‌یلى كلكرده‌ لاى و بویشیگه‌پى خودشاردنه‌وه‌ كار مه‌رد نیه‌، یا ئه‌وه‌سه‌ پیاوانه‌ بكه‌فه‌ جه‌نگه‌وه‌ یا سه‌ربچه‌من و خوه‌د بیه‌ ده‌سه‌وه‌، عومرانیش مه‌ردانه‌ هاته‌ مه‌یدان و له‌وه‌رانوه‌ر له‌شكر روزبه‌هانا كه‌فته‌ جه‌نگ  و له‌شكره‌گه‌ى روزبه‌هان تویش كاره‌سات كردو شكانه‌یان و قه‌یریگ  له‌لیان له‌ئاو خنكیان و قه‌یریگیان كوشیان و فره‌یگیش له‌لیان یه‌خسیر كریان و گشت چه‌ك و تفاقیان كه‌فته‌ ده‌س هیزه‌گه‌ى عومران. ساڵ (369 ك – 979 ز) له‌ مانگ  محه‌ڕه‌م مه‌رگ یه‌قه‌ى عومران كوڕ شاهین گرت، وه‌لى نه‌ك له‌جه‌نگ ، به‌ڵكوو له‌بان جیگه‌ى خوه‌ى له‌و په‌ڕى ئاسایش و دویاى 40 ساڵ جه‌نگ  و كیشمه‌كیش وه‌ل سوڵتانه‌یل و داگیركه‌ره‌یلا ك هویچ وه‌ختیگ  خوه‌ى نه‌یا ده‌سه‌وه‌و هه‌ر سه‌ربه‌رز بوى و ده‌وڵه‌ت شاهینى خوه‌ى دروس كردو باج و خه‌راجیش وه‌رگرتیاگ. ئه‌وه‌ بوى عومران 3 كوڕ له‌شوونى مه‌نده‌وه‌(حه‌سه‌ن - حسێن - محه‌مه‌د).

حه‌سه‌ن له‌شوون باوگى بویه‌ فه‌رمانڕه‌واى ده‌وڵه‌ت شاهینى، وه‌لى عه‌زودولده‌وله‌ بوه‌یهى چه‌و خسته‌ بان وڵات زه‌لگاوه‌یل و له‌مانگ  سه‌فه‌ر هه‌مان ساڵ (369ك) موته‌هه‌ر كوڕ عه‌بدوڵڵاى وه‌زیر خوه‌ى  وه‌له‌شكر گه‌ورایگه‌وه‌ كلكرد ئه‌را داگیركردن زه‌لگاوه‌یل، موته‌هه‌ر وه‌ختیگ  روى كرده‌ شوونه‌گه‌ ئه‌را ماوه‌ى فره‌یگ  وه‌و كاره‌وه‌ خه‌ریك بوى و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش وه‌ربه‌سه‌یل فره‌یگ  دروسكرد.

حه‌سه‌ن كوڕ عومران مه‌ردمان فره‌یگ  كلكردو هه‌رچى وه‌ربه‌سه‌ شكان و موته‌هه‌ر ناچار بوى و نه‌عره‌ته‌ كرده‌ بان زه‌لگاو یا ئه‌هواره‌یل و تواس داگیر ناوچه‌گه‌ بكا، وه‌لى حه‌سه‌ن له‌لى هه‌ڵسیاو كه‌فته‌ له‌ناوبردن له‌شكره‌گه‌ى و زاڵ بویه‌ بانیا، ئه‌وه‌ بوى موته‌هه‌ر تاوان ئى شكیان خوه‌یه‌ خسته‌ بان یه‌كیگ  له‌ فه‌رمانده‌یلى ، ك گوایا ئه‌و ریگه‌ خوه‌شكردگه‌ ك وه‌دزیه‌وه‌ وه‌ل حه‌سه‌نا ریككه‌فتگه‌، ئنجا له‌داخ ئه‌و شكه‌سته‌ خوه‌ى كوشت، دى عه‌زودولده‌وله‌یش ناچار بوى وه‌ل حه‌سه‌ن كوڕ عومرانا ریككه‌فت له‌بان باجیگ  ساڵانه‌، وه‌لى وه‌داخه‌وه‌ له‌كتاو(الكامل) باس ئه‌وه‌ نه‌كریاگه‌ ك حه‌سه‌ن كوڕ عومران چه‌ن ساڵ فه‌رمانڕه‌وا بویه‌.