ڕێككه‌فتن نه‌فتى وه‌ل هه‌ریم .. وه‌ره‌و كوو؟

شفق نيوز

دویر له‌ موناقه‌شه‌ كردن نیه‌ته‌ێل ، ناچاریم بویشیم گشتمان (به‌غدا و هه‌ولیر) په‌نا به‌یمه‌ ئه‌ڕا چاره‌سه‌ره‌یل نه‌وه‌دڵ و وه‌ختی له‌ جی چاره‌سه‌ره‌یل هه‌میشه‌یی و دڵنیا.

سیاسه‌ته‌یل و هه‌ڵوێسته‌یل هه‌ڵه‌ێ چه‌ن ساڵ گوزه‌یشته‌ – بویه‌سه‌ بایس گرژه‌و بوین په‌یوه‌ندیه‌یل و شێوانن واتاگان و تێكه‌ڵ بوینیان و كه‌ڵه‌كه‌ بوین وه‌ركه‌فته‌یل یا موسته‌حه‌قات ئێ لاێه‌ن و ئه‌و لایه‌ن.. یه‌كێگ له‌ هوكاره‌یل یا سه‌به‌به‌یل ئێ بشێویه‌ نه‌بوین یاساى نه‌فت و غاز و یاسای به‌شه‌و كردن داراییه‌گانه‌ و هه‌ر وه‌ی خاتره‌ هه‌ر لاێگ وه‌گوره‌ى به‌رژه‌وه‌ندى خوه‌ى ده‌ستور ته‌فسیر كه‌یگ وئێ كیشه‌ ، له‌ لاێگ وه‌ركه‌فته‌یل یا موسته‌حه‌قات هه‌ریم په‌ك خستیه‌ ك ماف ڕه‌واى هه‌ریم كوردستانه‌ و له‌ لاێگتر بویه‌سه‌ بایس ئه‌وه‌گ داهات هه‌ریم له‌ هه‌نارده‌ كردن نه‌فت ناێگه‌ ناو خه‌زینه‌ی ده‌وڵه‌ت ئتحادى.

ئه‌ڕا نوا گردن له‌ گرژتره‌و بوین كیشه‌ و ناكوكیه‌گان و ئه‌را ئه‌وه‌گ ڕێگا چاره‌یل ڕاسه‌قینه‌ بوینیمه‌و ، كه‌فتیمه‌ وه‌رده‌م دو هه‌ڵوژارده‌ .. یا دویرى له‌ یه‌كتر بگریم و وه‌ێه‌كه‌وه‌ كار نه‌كه‌یم تا یه‌كلاوه‌ كردن سه‌رجه‌م كیشه‌گان ، یا ده‌س بكه‌یمه‌ ئمزا كردن ڕێككه‌فتن نامه‌یگ بویچگ ك جى ڕه‌زامه‌ندى هه‌ردولامان بووگ و ێه‌یش ده‌روازه‌یل ئه‌ڕا رێككه‌فتنه‌یل گه‌وراتر و بته‌وتر واز ئه‌كا.

وژارده‌ێ ێه‌كم قه‌یرانه‌گه‌ وه‌ گشت لاێه‌نه‌ نه‌فتى و سیاسی و ئاسایشى و نیشتمانیه‌گه‌ى جور خوه‌ى هیشتیاد و ناكوكیه‌گان قویلتره‌و كردیاد، هه‌ر وه‌ی خاتره‌ وژارده‌ى دویم ئه‌ڵوژانیم .. و چاره‌ێگ له‌وه‌رده‌ممان نه‌مه‌ن ، بێجگه‌ ئمزا كردن ڕێككه‌فتن نامه‌ێگ هه‌ڵه‌ په‌ڵه‌ ئه‌ڕا ڕێكخستن بووجه‌ێ 2015 ك ئه‌ویش ڕێككه‌فتن نامه‌ى 550 هه‌زار به‌رمیله‌ روژانه‌گه‌ بوی. سه‌ره‌ڕاى گشت سه‌ختێه‌یل و ناكوكیه‌یل ، ڕێككه‌فتنه‌گه‌ هه‌ردولا له‌ یه‌كه‌و نزیك كرد و په‌یوه‌ندیه‌گان گه‌رم و گوڕه‌و كرد و كومه‌كمان كرد تا قه‌یران بووجه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌یم و بووگه‌ ئه‌مر واقع و تائیسه‌یش هه‌ردولا پابه‌ندن وه‌ ڕێككه‌فتنه‌گه‌ و هایمه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ ك به‌رژه‌وه‌ندى گشت لاێگمان هاله‌ وه‌رده‌وامى و پێشخستن ڕێككه‌فتنه‌گه‌.

ئمڕو هویچ ڕێێگ له‌ وه‌رده‌ممان نه‌مه‌نیه‌ ، بێجگه‌ ئه‌وه‌گ وه‌گوره‌ى ڕێككه‌فتن نامه‌گه‌ بجویلیه‌یمه‌و ، دویر له‌ ڕیگه‌ چاره‌یل تیورى و خوه‌ی كوژانه‌.

له‌ ساڵ 2004وه‌ بویه‌سه‌ باو ك 17% بووجه‌ى گشتێ عراق ئه‌ڕا هه‌رێم كوردستان ته‌رخان بكریه‌ی(ئه‌ویش له‌ شوون بڕین خه‌رجیه‌یل سیادی و حاكمه‌ و زه‌ره‌ده‌یل وڵات كوه‌یت).

هه‌رێم كوردستان له‌ ده‌یه‌ى هه‌فتاى سه‌ده‌ى گوزه‌یشته‌ وه‌سیستم ئوتۆنۆمى وه‌ڕێه‌و بریا و له‌ سال 1991 وه‌ ك (ده‌زگا حكومیه‌گان ڕژیم به‌عس له‌تێ خوه‌یان كیشانه‌و) وه‌زاره‌یل و دایره‌یل له‌ شێوه‌ى حكومه‌ت ئتحادى ئه‌ڕا خوه‌ى نایه‌كه‌و .. و ته‌نانه‌ت به‌رنامه‌ى نه‌فت له‌ وه‌راوه‌ر خوراكیش له‌تێ جیوه‌جی كریا و ساڵانه‌ 13% سه‌رجه‌م داهات عراق كه‌فتیاده‌ پێ(ته‌نیا زه‌ره‌ده‌یل كوه‌یت له‌ به‌شه‌گه‌ى ئه‌بڕیا) وله‌ ساڵ 2005 وه‌ وه‌گوره‌ى ده‌ستور عراق جور هه‌رێمێگ فدراڵى بریه‌ێگه‌ ڕێه‌و و حكومه‌ت و په‌رله‌مان خوه‌ی دێرێ و ته‌نیا ڕێ ئه‌وه‌ بوی ك 17% له‌ بووجه‌ی گشتێ ئه‌ڕاى ته‌رخان بكریه‌ێ و ئیسه‌یش ك ڕێككه‌فتن كریاس ڕوژانه‌ 550 هه‌زار به‌رمیل وه‌نه‌فت كه‌ركوكه‌وه‌ هه‌نارده‌ بازاڕه‌یل جه‌هانى كه‌ێگ و قه‌یرێگیش ئه‌ڕا خوه‌ى هه‌نارده‌ ئه‌كا و هه‌ر وه‌ی خاتره‌ به‌شێگ له‌ 17%گه‌ى بڕیه‌ێ و وه‌ى جوره‌ تویه‌نیم بویشیم نه‌فت و غاز موڵك سه‌رجه‌م پێكهاته‌یل ملله‌ت عراقه‌ وه‌ گشت پارێزگا و هه‌رێمه‌گانه‌وه‌ ، یه‌یش له‌ وه‌ختێگه‌ گشتمان خاس زانیم ك یه‌ چاره‌سه‌ر وه‌ختیه‌ و له‌ ناچاری كریاس و ڕێككه‌فتنه‌گه‌ ته‌ماوی و روشن نییه‌.

ئیسه‌یش وه‌خت ئه‌وه‌ ڕه‌سیه‌ گشتمان پابه‌ند بویمن وه‌قسه‌گانمان ك ووتیم له‌ شوون په‌سه‌ن كردن پروژه‌ یاسای بووجه‌ی ئمساڵ له‌ شوون شه‌ش مانگ یا كه‌متر سه‌ر له‌ نوو بنیشیمه‌و یه‌ك تا چاره‌سه‌ره‌یل عادڵانه‌ و ده‌ستوری هه‌میشه‌یى ئه‌را كیشه‌ و ناكوكیه‌گان بوێنیمه‌و.

ج. ك