ده‌رفه‌ته‌يل له‌ده‌سچگ فه‌يليه‌يل – به‌ش په‌نجم

شفق نيوز

قسه‌كه‌ر له‌گشت وه‌ختيگ ديد و تايبه‌تمه‌ندى خوه‌ى ديرێد، ك ئمڕوويش ئامێته‌يگ رووشنهويرى فريه‌ مانا ديرێد و په‌يوه‌سبوين بته‌ويگيش ديرێد وه‌ل ئه‌و هه‌ڵكه‌فته‌ ك له‌تى ژيه‌ێد له‌گشت بواريگه‌و، ئمجا له‌يرا پرسياريگ خوه‌ى ده‌رئه‌خا، ك ئايا له‌وه‌رچه‌ چين و لايه‌نه‌يل فه‌يلى وه‌گشت جووره‌يليانه‌و تويش قه‌يران ئه‌يه‌ن وه‌ل قسه‌كه‌ر؟ له‌يرا بايه‌سه‌ به‌خشنده‌يى حكومه‌ته‌يل له‌ مێژوو تازه‌و كويه‌ن بزانيم و فه‌يليه‌يل له‌ى ناونيه‌ گوم بوينه‌ له‌وه‌خته‌يليگ ك ئويشن وه‌بى تواناى ماددى هويچ له‌و دروشمه‌يله‌ فايده‌ نه‌يرێد ك هه‌ميشه‌ دوباره‌يانه‌و ئه‌كه‌يم تا بڕه‌سيمنه‌ خواسته‌يلمان.

له‌ساى وجوود نزيكه‌ى 550 قه‌واره‌و فراكسيۆن و لايه‌نه‌يليگ سياسى و حزبييش وه‌ گووره‌ى ئاماره‌يل كومسيۆن هه‌ڵوژاردنه‌يل سه‌روه‌خوه‌ى تائيسه‌ چه‌ن قه‌واره‌ى فه‌يلى وجوود ديرێ له‌ى شماره‌ى فريه‌ى فراكسيۆنه‌يل سياسيه‌؟ له‌ نزيكه‌ى 11،400 ريكخرياگ كومه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى له‌ شوون 2003 وه‌ گووره‌ى وزاره‌ت ناوخوه‌يى و وزاره‌ت كار و كاروبار كومه‌ڵايه‌تى و كومسيۆن هه‌ڵوژاردنه‌يل سه‌روه‌خوه‌ى ك 2523 ريكخرياگ له‌ليان مه‌ند وه‌ گووره‌ى ئامار ده‌زگاى ريكخرياگه‌يل ناحكومى سه‌ر وه‌ ئه‌نجومه‌ن وه‌زيره‌يل 2015، ئايا به‌ش فه‌يليه‌يل چه‌نيگه‌ له‌تيان؟ له‌ناونى 220 رووژنامه‌ى رووژانه‌و هه‌فتانه‌و مانگانه‌ى حزبى و ناحزبى وه‌ گووره‌ى ئامار سه‌نديكاى رووژنامه‌نويسه‌يل، ئايا چه‌نيگ له‌ليان سه‌ر وه‌ كورده‌يل فه‌يليه‌(يه‌يش له‌وه‌ختيگ ك فيشتر له‌ 30 رووژنامه‌ى رووژانه‌ له‌ به‌غدا ده‌رئه‌چێد)، وه‌ل ده‌يان كه‌ناڵ ئاسمانى و سه‌دان راديۆ و كه‌ناڵ ناوچه‌يى ك له‌يراو له‌ورا ته‌مويل ئه‌كريه‌ن وه‌گووره‌ى لێدوانه‌يل ليژنه‌ى ره‌سانن و په‌يوه‌نديه‌يل، ك ئايا چه‌نيگ له‌ليان نوێنه‌رايه‌تى رووشنهويرى و شيوه‌زووان كورده‌يل فه‌يلى ئه‌كا؟ ئمجا له‌يرا ئاماژه‌ وه‌ ئه‌وه‌ ئه‌كريه‌ێد ئه‌و رووژنامه‌يله‌ ك وه‌ناو پيكهاته‌گه‌وه‌ له‌شوون 2003 تائيسه‌ ده‌ركريانه‌ هويچكاميگ له‌ليان ناونيشانه‌يليان له‌ شماره‌ى په‌نجه‌يل فيشتر بدێ و نه‌تويه‌نستنه‌ بڕه‌سنه‌ 100 شماره‌.

وجوود فيشتر له‌ 11 هه‌زار باره‌گاى حزبه‌يل له‌ عراق بيجگه‌ هه‌رێم كوردستان وه‌شيوه‌يگ فه‌رمى يا نافه‌رمى وه‌گووره‌ى زانياريه‌يل وزاره‌ت ناوخوه‌يى، چه‌نيگ له‌ليان تايبه‌تن وه‌ كورده‌يل فه‌يلى چ جوور باره‌گا يا كومه‌ڵه‌ى خه‌يرخوازى يا ته‌نانه‌ت كه‌مه‌ڵه‌يگ سياسى؟

دوياخريش ئيمه‌ له‌ساى نه‌وين تواناو كزى ته‌مويل دارايى و مه‌عنه‌وى خه‌ريك كيشمه‌كيش و جه‌نگيگيم ئاماده‌ نه‌ويمنه‌ ئه‌ڕاى و قسه‌يل زويتريش جه‌خت له‌وه‌ ئه‌كا ك ئه‌وه‌گ هوير له‌لى ئه‌كه‌يم وه‌بى پرووژه‌ پلانيگ يا پشتگيرييگ وه‌رده‌وام له‌ وڵاتيگ ك 40% له‌ ملله‌ته‌گه‌ى له‌ژير خه‌ت فه‌قيرى ژيه‌ن و 20% مه‌ردمه‌گه‌ى نه‌خوه‌نه‌وارن و 70 حزب و قه‌واره‌ ديرن له‌بان بنه‌ماى تايفى و نه‌توه‌يى و مه‌زه‌وى و بيجگه‌ له‌ خوه‌يان كه‌سه‌يل تر نادوينن، هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ ته‌مويل هه‌ر پرووژه‌يگ وه‌ ماددى يا مه‌عنه‌وى و له‌هه‌ر بواريگ ك هه‌رچه‌نى پشتگيرييشى كه‌م بدێ و زه‌مانه‌تى بكا خاستره‌ له‌ پرووژه‌يگ وه‌ بته‌وى ده‌س وه‌پى بكاو وه‌ گورجى شله‌و بدێ و نه‌مينێد و حاڵه‌تيگ له‌ بى مه‌يلى دروس بكا.

هوير وڕاييگ هه‌س ك له‌ناونى ماوه‌يگ و ماوه‌يگ تر خوه‌ى ده‌رئه‌خا وه‌ ئه‌وه‌گ كورد فه‌يلى واز له‌ سفه‌ت نه‌ته‌وايه‌تى يا تايفى خوه‌ى بارێد و يه‌يش ته‌نيا چاره‌سه‌ريگه‌ ئه‌را ئى پيكهاته‌ وه‌ گووره‌ى ئه‌و ڕايه‌، وه‌لى ئه‌و پرسياريشه‌ ك له‌هه‌مان وه‌خت ئه‌كريه‌ێد ئه‌وه‌سه‌ ك ئايا ريژه‌ى مه‌ردم يا كاريگه‌رى ديموگرافى كورده‌يل فه‌يلى له‌بان خه‌ريته‌ى عراقى چه‌نيگه‌؟

ئه‌گه‌ريش ده‌س بكه‌يمنه‌ ئه‌نجامداين كرده‌وه‌يگ هساوگه‌رى ئاسايى ئه‌را ريژه‌ى مه‌ردم عراقى ك فيشتر له‌ 35 مليۆنه‌و ريژه‌يگ مه‌زه‌نه‌يى كورده‌يل فه‌يلى له‌عراق له‌لى ده‌ربكه‌يم، دوينيم ك وجوود گشتى فه‌يلى وه‌و جووره‌ نيه‌ ك دوينيمنه‌ى و شايه‌ت ئاكامه‌يل هه‌ڵوژاردنه‌يل هه‌ر له‌ 2003 تائيسه‌ خاسترين نيشانه‌ى ئه‌و ريژه‌ بدێ.

وه‌ل ئه‌وه‌يشا ڕايگ تر هه‌س ئويشێد بايه‌سه‌ له‌بان گشت كه‌سيگ ك تايبه‌تمه‌ند بدێ له‌ بواريگ دياريكرياگ و نه‌چێده‌ ناو چشته‌يليگ ك ئه‌زموون له‌لى نه‌ياشتوود، ئمجا مه‌راممان له‌يرا ده‌رخستن ئه‌و زه‌ره‌ده‌سه‌ ك درياو تاڕاده‌يگ نيمچه‌ ريككه‌فتنيگ له‌بان ڕاى رووشنهويره‌يل و سياسيه‌يلمان چ له‌ناو وڵات چ له‌ده‌يشت وڵاته‌گه‌ هه‌س له‌بان ره‌سينه‌وه‌ى ئه‌و زه‌رده‌و دوياخريش بايه‌سه‌ له‌بانمان دقه‌ت له‌بان هووكاره‌يل ئه‌و زه‌رده‌يل بكه‌يم، ته‌نانه‌ت سياسيه‌يل و رووشنهويره‌يليش له‌ نه‌وه‌يل تازه‌ هجه‌ى گشت ئه‌و زه‌ره‌ده‌يله‌ وه‌ مه‌فامى زاڵ بويه‌ له‌بان رژيم وه‌رين و بايه‌سه‌ ئه‌و دو چشت دژه‌ يه‌كتره‌ له‌يه‌كترى جياوه‌ بكه‌يم و ئه‌گه‌ريش ئه‌و نه‌فاميه‌ نه‌وياتاد ئه‌وه‌ كومه‌ڵگا ئالشتكردن رژيم له‌شوون 2003 قه‌بول كردياد و ئه‌ويش ده‌رفه‌تيگ بوى له‌و وه‌خته‌يله‌ ك هه‌ڵوژاردن پاك و بيگه‌رد ئه‌نجام بيه‌ن تا بڕه‌سنه‌ مه‌رامه‌يليان و جيوه‌جيكردن ئه‌و چشته‌گ باوه‌ڕ وه‌پى ديرن.

له‌ هه‌ڵوژاردنه‌يل ساڵ 2005يش له‌وه‌ختيگ مه‌ردم روى له‌ سه‌ندووقه‌يل ده‌نگداين كرديان، تا راده‌يگ ره‌سينه‌ خواسته‌يليان و له‌ناونى خوه‌يان وتيان له‌ى جووره‌ ڕى وشوونه‌يليگ ئاسايى و ئه‌زموونه‌يليگ كومه‌ڵگا هه‌وه‌جه‌ وه‌ تون وتيژى و دژايه‌تى ناكا، وه‌لى ئه‌و ده‌سكه‌فته‌يله‌ ك هاته‌ ده‌س له‌و هه‌ڵوژاردنه‌يله‌ فريه‌ دريژه‌ نه‌كيشاو ره‌فتار سياسيه‌يل و رووشنهويره‌يل فيشتر راديكاڵيه‌و بوى و ئى رينماييشه‌ رووژ وه‌ ڕووژ له‌ ئه‌قڵانيه‌ت و گفتگوو و قه‌بولكردن يه‌كترى دويره‌و كه‌فت و هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ مانايه‌يل ديموكراسى و خه‌بات و ڕيداين بريگ وه‌ بڕيگترمان هويچ مانايگ ئه‌ڕاى نه‌مه‌ند.

ئمجا با گله‌و بخوه‌يم ئه‌را سه‌ره‌تاو ئه‌و هه‌ڵوژاردنه‌يله‌ ك باسيان كرديم و ئه‌را ئيمه‌ مه‌يدانيگ وه‌رواز و قه‌ره‌باڵغه‌و دوياخريش ئه‌و ئه‌زموونه‌ ره‌سيه‌ پى جوور سه‌كوويگ بوى ئه‌را وه‌رايوه‌رى ناونى خوه‌مان و دوياى ئه‌وه‌يش فرووشيار ونمايشكه‌ره‌يل فريه‌يگ له‌شوونى هات، وه‌لى كاڵاداره‌يل كه‌م بوين و له‌يوا كرد دانيشتن له‌ ماڵه‌يليان ئه‌نجام بدريه‌ێدو ده‌س بگرنه‌ تيه‌ريكى شه‌واره‌و، ك له‌يرايش بايه‌سه‌ بپرسيم ئه‌را خوله‌يل ئاينده‌ى هه‌ڵوژاردنه‌يل له‌بان كى قسه‌ بكه‌يم ليواى ئى پيكهاته‌ هه‌ڵبگرێد.

ئمجا له‌ڕى ئه‌زموونم و وه‌رده‌وامى په‌يوه‌ندييم وه‌ل چالاكوانه‌يل و گرينگيده‌ره‌يل وه‌ كيشه‌گه‌مان، رووژيگ له‌ڕووژان كابرياگ وته‌پيم: له‌وه‌رجه‌ هه‌ڵوژارنه‌يل پيشبينى ئه‌وه‌ كردم ده‌نگه‌يل فريه‌يگ وه‌ده‌س بارم، وه‌لى دوياخر ره‌سيمه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ ته‌نانه‌ت قه‌وم و خيشه‌يلميش ده‌نگ وه‌پيم نايه‌ن.

فه‌يليه‌يل وه‌رجه‌ ئه‌وه‌گ هوير له‌ هه‌ر ئاكاميگ بكه‌ن ك بارنه‌ى ده‌س، له‌ ده‌ريايه‌يل ئه‌زره‌ت خنكيانه، يه‌يش ئه‌دێده‌ هووكار په‌لكيشكردنيان وه‌ره‌و ئه‌و كاره‌ساته‌ ك له‌تى ژيه‌ن، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌يش وه‌رجه‌ گشت چشتيگ بايه‌سه‌ له‌بانمان هوير له‌ خه‌رجه‌گه‌ى بكه‌يم تا دوياخر ده‌س بكه‌يمنه‌ جيوه‌جيكردن ئه‌و كاره‌يله‌ ك خوازياره‌ له‌ليمان.‌

بيگومان هه‌ر ئاده‌ميزاديگ ك تواناى داهێنان نه‌ياشتوود جارجاريگ ڕوى له‌ ويرانكارى ئه‌كا، باوه‌ڕم ئه‌وه‌سه‌ ئيمه‌ بايه‌سه‌ داگان وه‌ ڕاسى بنه‌يم ك نويسه‌ر و تاريخنويسه‌يليگ جوور نه‌جم سه‌لمان و دكتۆر عه‌لى باباخان و كه‌سه‌يل تر فيشتر له‌ سياسيه‌يل و ئه‌و رووشنهويره‌يل نه‌گونجياگه‌ وه‌ل هه‌ڵكه‌فتا خزمه‌ت پيكهاته‌گه‌ كردنه‌، ئمجا ئاساييشه‌ ك باسكه‌ريان فريه‌ بدێ، هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ ئى هه‌ردوگ شايه‌تحاڵه‌يل سه‌رده‌مه‌ تاوتوى و باس بنه‌ڕه‌ت و ناسنامه‌ كردن له‌ وڵاتيگ ك له‌تى ده‌ركريايم، وه‌ل ئه‌وه‌يشا سياسيه‌يل و رووشنهويره‌يلمانيش هيمان تائيسه‌ گه‌ردنه‌ شوون به‌رهه‌ميگ له‌و خاكه‌ ك ره‌تيانه‌و كردو گوزه‌يشته‌مان ويران كرد، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌يش هويچ رووژيگ هوير له‌وه‌ نه‌كرد رازى ئه‌وانه‌ بكا ك گه‌ردينه‌ شوون به‌رهه‌مه‌گه‌ى و ئه‌و حاڵه‌تيشه‌ ته‌مام و جيگير نادێ مه‌گه‌ر وه‌ مه‌رجيگ ئاشكراى ئه‌و كزيه‌ بكه‌يم ك هاته‌ تويشمان و هه‌ر له‌ى باوه‌تيشه‌و باوگم هه‌ميشه‌ وتياد"ته‌نيا سوخانمان بمينێد خاستره‌ له‌وه‌گ نه مينيم".

عه‌لى حسێن فه‌يلى