(شاعر و ئه‌دیب)ه‌یل كورد فه‌یلى

شفق نيوز

ئه‌ده‌ب كوردى، ك وه‌ زووانه‌یل تریش جویر عه‌ره‌بى و فارسى نویسانه‌ ئه‌را خزمه‌ت فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌ب و كورد، ئنجا بڕیگ له‌وانه‌یش ناوبانگیان مه‌رز بڕیه‌و له‌كوردستان و خوه‌رهه‌ڵات ناوڕاسیش ناسریانه‌و بوینه‌سه‌ خاوه‌ن ناوبانگى فره‌یگ له‌مه‌یدان ئه‌ده‌ب و شعره‌وه‌، ك زه‌حمه‌ته‌ له‌ى باوه‌ته‌ ئشاره‌ت وه‌گشت ناوه‌یلیان بكه‌یم، وه‌لى بڕیگ له‌لیان جویر نموونه‌ ئاشكرا كه‌یم له‌وه‌ر خاتر ده‌رخستن لایه‌نیگ له‌ ئه‌ده‌ب له‌ناو ئى چینه‌ كورده‌، له‌وانه‌یش:

* باوه‌ تاهر هه‌مه‌دانى(عوریان 935 – 1011م): ئى شاعر وه‌ناوبانگه‌ سه‌ر وه‌ كورده‌یل فه‌یلیه‌، ك شوونى ڕه‌سه‌نى هه‌رێم خوه‌رهه‌ڵات كوردستان ئییسه‌ بویه‌، بابا تاهر له‌ شار هه‌مه‌دان هاته‌سه‌ دونیا، ك ئه‌وسا پایته‌خت ئمپراتۆریه‌ت میدى بوى وه‌ناو(ئامادانا). ئنجا شاعر زوورم ژیانى له‌ى شاره‌ برده‌سه‌ر تا ڕووژ مردنى ك هه‌ر له‌ هه‌مدان وه‌خاك سپاریاو ئیسه‌یش ڕووژانه‌ سه‌ده‌ها كه‌س چنه‌ ته‌وافى، بیجگه‌ ئه‌وه‌یش زیاره‌تگایگ دیریگ  له‌لاى كاكه‌یه‌یل له‌ شار مه‌نه‌لى گه‌رمه‌سیر باشوور كوردستان و مه‌ردمان فره‌یگ سه‌ردانى كه‌ن له‌گشت چین و تایفه‌یگ  و فره‌یگیش له‌لیان شعره‌یلى زانن و له‌لایان جویر زاناو شاعر گه‌وراى كورد ناسریاگه‌و ئویشن یه‌كیگ بویه‌ له‌ پیاوخاسه‌یل خودا.

باوه‌ تاهر له‌مه‌یدان قه‌وڵ و حكمه‌ته‌وه‌ به‌لاغه‌ت خاسیگ داشتگه‌، له‌ یه‌كیگ له‌ حكمه‌ته‌یلى ئویشیگ (زانست نیشانه‌ى ماریفه‌ته‌، ئه‌گه‌ر ماریفه‌ت په‌یا بوى نوڕستن زانست لاچووگ و ته‌نیا جموجویله‌گه‌ى وه‌ ماریفه‌ته‌وه‌ مینیگ ). ئیجا وتگه‌( زانست نیشانه‌سه‌و حكمه‌تیش ئه‌ڵه‌وگه‌رداننیه‌، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش زانست داوایگ گشتیه‌و حكمه‌تیش داوایگ تایبه‌ت). باوه‌ تاهر شعره‌یلى وه‌ شیوه‌زووان فه‌یلیانه‌ نویساگه‌ له‌بان شیواز سۆفیزم، ك یه‌یش سه‌ختترین جووره‌ شعره‌. له‌ گووڤار ئه‌رمه‌غان فارسى ك له‌ته‌هران ده‌رچیاگ دیوان باوه‌ تاهر له‌ ساڵ 1927 په‌خشه‌و كرد، ك 296 چوارینه‌و چوار غه‌زه‌ل و 62 جووره‌ شعرتر له‌تى بوى، ئنجا 34 چوارینه‌(چوارخشته‌كى) له‌ چوارینه‌یل دیوانه‌گه‌ى نك یا قمه‌یگه‌ له‌ خه‌یاڵ و جوانى و به‌هره‌و نموونه‌ى راسه‌قینه‌ى باوه‌ڕ سووزدارى. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش دو چوارینه‌ له‌ شعره‌یلى پیكهاتنه‌ له‌ لاڵكیان و موناجات، باقى شعره‌یلیشى پیكهاتنه‌ له‌ وه‌سف و سۆفیانه‌.

چوارینه‌یل باوه‌ تاهر نیشته‌ دڵ بیگانه‌یلیش، له‌وانه‌ك ئه‌و چوارینه‌یلیه‌ ئه‌ڵه‌وگه‌ردانن ئه‌را بان زووانه‌یل خوه‌یان هه‌ر له‌ زویه‌وه‌، ئه‌یه‌ بیجگه‌ ئه‌وه‌ك شعره‌یل (دوبه‌یتى) جوانیگ نویساگه‌. وه‌ل ئه‌وه‌یشا شاعر ره‌حمه‌تى محه‌مه‌د به‌درى بڕیگ له‌شعره‌یلى ئه‌ڵه‌وگه‌ردانگه‌ ئه‌را بان زووان عه‌ره‌بى، ئنجا له‌ یه‌كیگ له‌ى شعره‌یله‌، باوه‌ تاهر عوریان باس مه‌ینه‌تى نه‌ته‌وه‌گه‌ى كردگه‌ وه‌ده‌س داگیركه‌ره‌یل بیگانه‌ ك له‌ى شعره‌ لاڵكیه‌یگه‌وه‌و ئویشیگ :

* حافز شیرازى(710 – 791 ك) ناو ته‌واو حافز (شه‌مسه‌دین محه‌مه‌د كوڕ به‌هادین محه‌مه‌د)ه‌، حافز له‌شار شیراز هاته‌ دونیاو له‌ورایش ژیان برده‌سه‌ر، له‌گشت براو خوه‌یشكه‌یلى بویچگتر بوى. له‌شوون مردن باوگى و جیابوینه‌وه‌ى برایه‌یلى دى خیزانه‌گه‌ى وه‌زع ژیانیان خاس نه‌وى، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش ناچار بوى وه‌ شه‌وانه‌ كار نانه‌وایى كرد تا بتویه‌نیگ  ژیان خیزانه‌گه‌ى وه‌پى دابین بكاو بتویه‌نیگ ڕووژانه‌ وه‌رده‌وامى به‌یگه‌ خوه‌ندنى. ئنجا شیرازى له‌بان ده‌س گه‌ورا زانایه‌یل سه‌رده‌م خوه‌ى له‌ شار شیراز كه‌فته‌ وه‌ر خوه‌ندن و پایه‌ى به‌رزیگ په‌یا كرد له‌ زانسته‌یل ئسلامى، هه‌ر له‌ مناڵیه‌وه‌ قورئان كرده‌ سینه‌و هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش وه‌(حافز) ناسریا.

حافز شیرازى له‌ژیر سایه‌و مقه‌یتیكردن میرنشینى (فه‌زڵه‌وى) كوردى ژیا ك كورده‌یل فه‌یلى دامه‌زراننه‌ى له‌ لوڕستان له‌ساڵ 300 تا 827 ك(912 – 1423م) چوینكه‌ باوگ حافز سه‌ر وه‌هووز لوڕه‌یل بوى و دویاخر جیواز بوى ئه‌را شیراز. وه‌ل ئه‌وه‌یشا حافز یه‌كیگ له‌ شاعره‌یل فه‌رمانڕه‌واى لوڕستان بوى وه‌ناو(ئه‌تابك نه‌سره‌ته‌دین ئه‌حمه‌د كوڕ یوسف شا) ك له‌كتاو شه‌ره‌فنامه‌ى شه‌ره‌فخان بدلیسى ئشاره‌ت وه‌پى كریاگه‌.

حافز یه‌كیگه‌ له‌ گه‌ورا شاعره‌یل جه‌هان، ك شعره‌یلى ئه‌را زووانه‌یل فره‌یگ ئه‌ڵه‌وگه‌ردیاگه‌، چوینكه‌ به‌لاغه‌ت به‌رزیگ له‌تى كریه‌یگه‌ دى. له‌ هه‌مان وه‌خت تویه‌نیم بویشیم شیواز شعره‌یلى سه‌ختى و قویلایى له‌شواز و گوزارش و مانایه‌یلى كریه‌یگه‌ دى و گشت كه‌سیگ وه‌ئاسانى نیه‌تویه‌نیگ له‌ مه‌به‌سى بڕه‌سیگه‌وه‌، ك شعر هویچ شاعریگ نه‌ڕه‌سیه‌سه‌ ئاست شعره‌یلى.

حافز شیرازى هه‌میشه‌ چاره‌سه‌ر كیشه‌ى كومه‌ڵایه‌تى وه‌ جوانى كردگه‌، له‌ مه‌یدان غه‌زه‌لیشه‌وه‌ حافز به‌رزترین ئاست به‌خشا غه‌زه‌ل و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش روح راسه‌قینه‌و پاكى و بیگه‌ردى له‌شعره‌یلى دیاره‌.

* غوڵامڕه‌زا ئه‌ركه‌وازى: یه‌كیگ بویه‌ له‌گه‌ورا شاعره‌یل سه‌رده‌م خوه‌ى، له‌ ناوچه‌ى ئه‌ركه‌واز شوون نیشته‌جى هووز مه‌ڵكشاى(ئیلام) هاته‌سه‌ دونیا، ئى شاعره‌ له‌وه‌خت فه‌تح عه‌لى شاى قاجار ژیاگه‌و راویژكار والى پشتكویه‌(حه‌سه‌ن خان) بویه‌. ئى شاعر ناودار كورده‌ خاوه‌ن شعره‌یل جوانیگه‌ ك پیكهاتگه‌ له‌ 666 به‌یت.

غوڵامڕه‌زاى ئه‌ركه‌وازى وه‌ختى گیریاو خریا زندانه‌وه‌، زندانیكریاگه‌یل توركیش له‌زندانه‌گه‌ وه‌لیا بوین، ئنجا وه‌ شعره‌وه‌ باس له‌ به‌دبه‌ختى خوه‌ى كردگه‌ له‌ده‌س ئه‌و زوڵمه‌ ك هاته‌سه‌ تویشیه‌وه‌، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش له‌ شعریگى وتگه‌:

هامڕاز توركان نه‌زان زووانم

دو یرى ژیاران هامكه‌لامانم

* مه‌نوچه‌ر خان كوه‌یله‌وه‌ن: ئى شاعره‌ سه‌ر وه‌ تیره‌ى كوه‌یله‌وه‌نه‌ ك ئى تیره‌ به‌شیگه‌ له‌ هووز (له‌ك) نیشته‌جى خوه‌رهه‌ڵات كوردستان. مه‌نوچه‌رخان له‌سه‌رده‌م حوكم قاجاریه‌یل له‌ وڵات ئیران ژیاو شاعر و ئه‌دیب پایه‌به‌رزیگ بویه‌و چوار زووان (كوردى و فارسى و عه‌ره‌بى و توركى) زانستگه‌.

* میرزا شوكره‌ڵا دیناره‌وه‌ند فه‌یلى پشتكویه‌یى: میرزاخان یه‌كیگ بویه‌ له‌ كورده‌یل ناودار ناوچه‌ى پشتكویه‌ى لوڕستان، له‌ساڵ 1164كووچى هاته‌سه‌ دونیاو له‌ساڵ 1259 كووچى له‌ دونیا ده‌رچیه‌. ئى شاعره‌ مه‌یل شعرى تایبه‌تیگ داشتگه‌و شعر جوانیگ دیریگ وه‌ناو(پیرى).

* مه‌خزه‌ن كرماشانى: ئى شاعره‌ ناو ته‌واوى میرزا عه‌بدولمحه‌مه‌ده‌، ناسریاگ وه‌(مه‌خزه‌ن)، یه‌كیگ بوى له‌ پیاوه‌یل ناودار و ده‌مچه‌رمگ كرماشان، له‌ ساڵ 1264 كووچى هاته‌سه‌ دونیا، وه‌ل ئه‌وه‌یشا یه‌كیگ بویه‌ له‌ ئه‌دیبه‌یل ناودار سه‌رده‌م خوه‌ى و له‌ هه‌مان وه‌خت (خوه‌شنویس)یش بویه‌، وه‌لى وه‌ جوانى مردگه‌ له‌عومر 30 ساڵى له‌ساڵ 1276 كووچى.

* موشفق كرماشانى: به‌یر موراد كرماشانى، سه‌ر وه‌هووز زه‌نگنه‌و ناسریاگ وه‌(موشفق)، ك هه‌ر له‌سه‌ره‌تاى عومر جایه‌ڵى له‌ژیر چه‌ودیرى میره‌یل زه‌ند ژیا، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش له‌بڕیگ سه‌رچه‌وه‌ ناسریاگه‌ وه‌(موشفق زه‌ند)، ئنجا ماوه‌یگیش مامۆستاى ڕوڵه‌یل میر زه‌ندى بویه‌ له‌ شیراز، له‌ساڵ 1237 كووچى مردگه‌.

* سه‌ى یاقو مایه‌شتى: كوڕ سه‌ى وه‌یس له‌ ئاوایى قه‌مشه‌ى مایه‌شت كرماشان، ك له‌ساڵ 1228 كووچى هاته‌سه‌ دونیاو له‌ساڵ 1301 كووچى له‌دونیا ده‌رچیه‌، شاعریگ ناودار بویه‌ وه‌ هه‌ردوگ زووان كوردى و فارسى، بیجگه‌ شعریش داستانه‌یل فره‌ جوانیگیش نویساگه‌، سه‌ى یاقو ساڵه‌یل فره‌یگ تا دویا ژیانى له‌لاى محه‌مه‌د حه‌سه‌ن خان كه‌ڵهوڕ ژیاگه‌.

* ئازادى كه‌ڵهوڕى: ناوى عه‌باس خان ئازادى كوڕ ئاعا خان، سه‌ر وه‌ هووز كه‌ڵهوڕ(فه‌یلى)ه‌، یه‌كیگ بویه‌ له‌شاعره‌یل ناودار سه‌رده‌م خوه‌ى، له‌ساڵ 1289 كووچى هاته‌سه‌ دونیاو له‌ساڵ 1364 مردگه‌.

* مه‌عروف ڕسافى: مه‌عروف كوڕ عه‌بدلغه‌نى كوڕ مه‌حموود به‌غدادى(1877 – 1945م) یه‌كیگه‌ له‌ شاعره‌یل كورد و له‌شار به‌غدا ژیاگه‌و خوه‌ندن له‌تى ئه‌نجام داگه‌و دویاخر له‌ قسته‌نتینیه‌ خوه‌ندنى ته‌واو كردگه‌، له‌ مه‌یدان وه‌رانوه‌ر پیه‌ڵ ئه‌حرار له‌ به‌غدا په‌یكه‌ریگ ئه‌ڕاى دروس كریاگه‌ له‌ نزیك بازاڕ سه‌راى، شعره‌یلى ره‌سه‌نایه‌تى و مانایه‌یل جوانیگ گرته‌سه‌ خوه‌ى.

د. مهدى كاكه‌یى