لاپه‌ڕه‌یل شاریاگ تاریخ كورد و ... مه‌رز خوارگ كوردستان و ناونى دوچه‌مان

شفق نيوز

تاریخنویسیگ  كورد نه‌ویه‌ بنویسیگه‌ى. ئه‌را نموونه‌: تاریخ كورد و ئه‌و مه‌ردمانه‌و ئه‌و كورده‌یله‌ ك گرینگى یا ئه‌همیه‌ت داشتنه‌ له‌ده‌یشت كوردستان، وه‌تاریخ كورد نیه‌زانن، ئه‌وه‌یش وه‌مه‌هانه‌ى ئه‌وه‌ك خزمه‌ت كوردستان نه‌كردنه‌ یا هس نه‌ته‌وایه‌تى نه‌یاشتنه‌ وه‌بى ئه‌وه‌ك هساویگ  ئه‌را ئه‌وه‌ بكریه‌یگ  ك هه‌ر سه‌رده‌میگ  و جووریگ  له‌هویروڕاى جه‌هانى باو بویه‌ ، یا هساو ئه‌وه‌ نیه‌كریه‌یگ  سه‌رده‌م ئمپراتۆریات جیا بویه‌ له‌سه‌رده‌م نه‌ته‌وه‌یى ، چوینكه‌ فره‌جار بنه‌ماڵه‌یگ  كورد كاریگه‌رى داشتگه‌ له‌بان تاریخ ڕووژهه‌ڵات ناوڕاس وه‌گشتى له‌بان كوردیش وه‌تایبه‌ت ، ك نوڕید پایته‌ختیشى كوردستان نه‌ویه‌ ، وه‌لى كوردستان به‌شیگ  بویه‌ له‌مه‌رز ده‌سڵاتى وه‌ك بنه‌ماڵه‌ى زه‌رزاریه‌یل ڕه‌وه‌ن ئه‌یووبى و زه‌ندیه‌یل له‌ئیران . فره‌جاریش دوینید تاریخیگ  شاریاگ و گومبوى وه‌ك تاریخ جاوانیه‌یل له‌ خوارگ عراق هه‌ر له‌كویه‌نه‌وه‌ تاسه‌رده‌م عه‌باسیه‌یل وه‌غه‌ڵه‌ت نویسیه‌یگ ، ك گوایا له‌ده‌یشت خاك كوردستان ژیاگه‌ ، وه‌لى له‌ڕاسى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ خوارگ عراق به‌شیگ  بویه‌ له‌ماڵ و موڵك ئى جاوانى یا گاوانیه‌یله‌ ك له‌كتاو (ئاڤێستاى نه‌ورووز) یا ئه‌و سه‌رده‌مه‌یله‌ ك گشت عراق كوردستان بوى باس كریاگه‌ وه‌ دویرو دریژى و له‌سه‌رده‌م ساسانیه‌یل ك خوه‌یان گاوانى یا جاوانى بوین و خوارگ عراقیش گشتى جاوانى كورد بوى جویر ئه‌وه‌ك له‌ناوه‌گه‌ى و له‌تاریخیانه‌وه‌ دكتۆر مسته‌فا جواد وه‌ دریژى باسیان كردگه‌ ، وه‌ل ئه‌وه‌یشا ناو گشت قه‌زاو ناحیه‌و شاره‌یلیش كوردى بویه‌ یا ئارى ، ك تائیسه‌یش بڕیگ  له‌لیان وه‌ك خوه‌ى مه‌ندنه‌سه‌وه‌ . مه‌عناى ئه‌وه‌سه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ خوارگ عراق به‌شیگ  بوى له‌وڵات كورده‌یل تا هاتن عه‌ره‌به‌یل موسڵمان ئه‌را ناوچه‌گه‌و نیشته‌جیبوینیان له‌خوارگ عراق ك ئه‌وسا وه‌پى وتریا (ارچ السواد) له‌لایه‌ن عه‌ره‌به‌یله‌وه‌ ، چوینكه‌ له‌چه‌و بیاوان ڕه‌نك سیه‌ نیشاندا.

كورد و فارسیش وه‌ خوارگ عراق وتیان (میان رودان) یا ناونى دوچه‌مان وه‌زوان كوردى ئیسه‌ ، چوینكه‌ (رود) وشه‌یگ  فارسیه‌و مه‌عناى (چه‌م) ده‌یگ  ، وه‌لى وشه‌ یا كه‌لیمه‌ى (میان) ك ئیسه‌ كورد تیه‌ریگه‌ كار مه‌عناى (ناونى) ده‌یگ  ، هه‌ر له‌شوون ئه‌وه‌یش ئى ناوه‌ بویه‌ (میزوپۆتامیا) وه‌هه‌مان مه‌عناو (بین النهرین) وه‌ عه‌ره‌بى. ئمجا جاوانیه‌یلیش ك به‌شیگن له‌گاوانیه‌یل و گوتیه‌یل ، وه‌دریژایى تاریخ هه‌ر له‌خوارگ عراق ژیانه‌و خاوه‌ن خاك و دوچه‌مان بوینه. ئمجا ئیمه‌ وه‌ ئه‌وه‌ك له‌كتاوه‌گه‌ى دكتۆر مسته‌فا جواد له‌ژیر ناونیشان(جاوان ئه‌و هووز كورد فه‌رامووشكریاگه‌) ئه‌ڕامان ده‌ركه‌فیگ  ك خوارگ عراق زوورمیان جاوانى بوینه‌و ناوچه‌گه‌ وه‌ته‌واوى وه‌ده‌س خوه‌یانه‌وه‌ بویه‌و هاوپه‌یمانیه‌تى داشتنه‌ وه‌ل (به‌نى ئه‌سه‌د) ك ئه‌و هووزه‌ وه‌ل عه‌ره‌به‌یل موسڵمانا له‌جه‌زیره‌وه‌ هاتن و له‌خوارگ عراق نیشته‌جى بوین ك وه‌ل عه‌ره‌به‌یل تر موسڵمانا ده‌س گرتنه‌ بان خوارگ عراقا.

مه‌عناى ئه‌وه‌سه‌ جاوانه‌یل هه‌ر ئه‌و جاوانیه‌یله‌ بوین ك خه‌ریك زه‌وى كاڵین وه‌ نیمه‌ تویه‌م ئه‌را داگیركه‌ر تازه‌و هه‌ر ئه‌و كورده‌یلیشه‌ بوین ك خاوه‌ن خاك خوارگ عراق ئیسه‌و عراق وه‌گشتى بوین ، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش دوینیم وشه‌گه‌ تائیسه‌یش مه‌نده‌سه‌وه‌و له‌ناو هووز جاوانى وه‌ك (جاف شوون سیه‌) وه‌و مه‌عنا له‌ خاك سیه‌ نیشتنه‌ له‌ناونى دوچه‌مان (دجله‌و فورات) له‌خوارگ عراق . ئمجا (مینورسكى) ئویشیگ  : جاوانیه‌یل به‌شیگ  بوین له‌ جافه‌یل و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش له‌كتاو (ئاڤێتاى نه‌ورووز) وه‌ دویر ودریژى باسكریاگه‌و ئه‌وه‌ ئسپات كریاگه‌ ك جافه‌یل هه‌مان گاوانى گوتى بوین بیجگه‌ جاوانى ك به‌شیگ  بوین له‌ گاوان گوتى ك تاریخیان چووگه‌وه‌ ئه‌را سه‌رده‌م سۆمه‌ریه‌یل یا جویر ئه‌وه‌ك دكتۆر مسته‌فا جواد باس ئى كورده‌یله‌ كردگه‌.

مه‌عناى ئه‌وه‌سه‌ له‌وه‌ختى عه‌ره‌به‌یل خاك خوارگ عراق  داگیر كردن ، كردنه‌ى به‌شیگ  له‌خاك خوه‌یان و چه‌ن كوومه‌ڵگایگ  دروس كردن وه‌ك (به‌سره‌) ، (كووفه‌) ، (حله‌) ، ك گشتیانیش وه‌چه‌كه‌وه‌ سه‌رباز بوین و له‌جه‌نگ  وه‌رده‌وام بوین و نه‌تویه‌نستن دانشن و هووكاره‌ى كشتوكاڵیكردن و ئاویارى بوون له‌وه‌ختیگ  كورده‌یل جاوانى ئاویارى كردیان ، وه‌لى عه‌ره‌به‌یل ڕه‌وه‌ن و خه‌ڵك بیاوان بوین و شترله‌وان و زمسان و تاوسان كردیان و له‌كشتوكاڵى نه‌زانتستیان و ناچار بوین پشت وه‌خاوه‌ن هه‌مان زه‌وى وزار بووه‌سن له‌كاڵین و ئاویارى له‌ناونى دجله‌و فورات ، بیجگه‌ ئه‌وه‌یش عه‌ره‌به‌یل هه‌میسه‌ تا سه‌ده‌ها ساڵ له‌شكریان له‌جه‌نگ  بوى و هه‌ر وه‌ڕیه‌وه‌ بوین ئه‌را جه‌نگكردن وه‌ره‌و ئیران و ڕووم و ژویه‌ر ئه‌فریقیاو هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش نه‌ڕه‌سینه‌ ئه‌وه‌ك كشتوكاڵى بكه‌ن و هه‌ر خه‌ریك په‌خشه‌وكردن ئسلامیه‌ت بوین و خاك تر داگیر كردیان ، مه‌عناى ئه‌وه‌سه‌ ئیمه‌ ئه‌ڕامان ئاشكرا بووگ ك چوین خوارگ عراق به‌شیگ  بویه‌ له‌خاك كورده‌یل ك فارس له‌تى نه‌ویه‌ ته‌نیا جاوانیه‌یل نه‌وگ ، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش ك كورده‌یل له‌تى بوینه‌ وه‌ئاشكرا هس وه‌ شوونه‌واره‌یلیان كه‌یم تا شیویان ده‌وڵه‌ت و هاتن ده‌سڵات عه‌ره‌ب و هاتن توركه‌یل سه‌لجووقى و گرتن به‌غدا. ئمجا عه‌ره‌به‌یل گرینگى یا ئه‌همیه‌ت ده‌نه‌ كورده‌یل یا ده‌س یارمه‌تى ئه‌ڕایان دریژ بكه‌ن و داگیركه‌ره‌یل ده‌ربكه‌ن له‌به‌غداى پایته‌خت ، ك ئه‌و سه‌رده‌مه‌ مه‌لك عه‌ره‌ب له‌(حله‌) دانیشتیاگ ك شاریگ  كورد و به‌نى ئه‌سه‌د و (به‌نى دبیس) بوى و كورده‌یلیش زوورمیان جاوانى بوین ، ئه‌را ئسپات ئى قسه‌یشه‌ ئى ڕویداگه‌ ئاشكرا كه‌یم : وه‌ختى ك (سه‌یفولده‌وله‌) وه‌ل (سوڵتان محه‌مه‌د سه‌لجووقى) كه‌فیگه‌ جه‌نگه‌وه‌ ، (20)هه‌زار سوار و (30)هه‌زار پیاده‌ جه‌مه‌و كه‌یگ  و كه‌فیگه‌ جه‌نگه‌وه‌ وه‌ل توركه‌یلا ، ئمجا له‌ناكاو (10)هه‌زار تیر ئه‌ڕایان تیه‌یگ  و عه‌ره‌به‌یل و ئه‌سپه‌یلیان ڕمنن ، له‌وه‌ وه‌ختیشه‌ (ئال خه‌فاجه‌) له‌جه‌نگ چینه‌ ده‌یشت و هه‌یواین تا ئه‌سپه‌یلیان نه‌كوشیه‌یگ  . ئمجا مه‌لك عه‌ره‌ب عراق ك له‌(حله‌) دانیشیگ  قه‌وڵ دا كورده‌یل هه‌قه‌یلیان به‌یگ  و خاسى وه‌لیانا ئه‌نجام به‌یگ  تا له‌ى جه‌نگه‌ قورتارى بووگ ، وه‌لى له‌و جه‌نگه‌ له‌ناوچى.

وه‌ل ئه‌وه‌یشا له‌ لاپه‌ڕه‌ى (244) له‌كتو (زبده‌ التواریخ) ئویشیگ: له‌شكر گه‌ورایگ  له‌ عه‌ره‌به‌یل و كورده‌یل جاوانى جه‌مه‌و بوین ، مه‌عناى ئه‌وه‌سه‌ كورده‌یل جاوانى كاریگه‌رى فره‌یگ  داشتنه‌ له‌بان خوارگ عراق ك هه‌رچه‌نى نیمه‌ى به‌رهه‌مه‌یلیان دیانه‌ عه‌ره‌به‌یل ، یه‌ بیجگه‌ ئه‌وه‌ك به‌نى ئه‌سه‌د و (سه‌ده‌قه‌ ئه‌لمزیه‌دى) ك له‌جه‌زیره‌وه‌ هاتوین ئه‌را ناوچه‌ى (به‌سره‌)و دویاخر له‌ساڵ (405 ك) كووچكردن وه‌ره‌و ژویه‌رتر ئه‌را نزیك ئاو (نیل) عراقى نزیك وه‌شار (حله‌)و له‌ڕویداگ جه‌نگیگ  له‌ناونى به‌نى دبیس و ئه‌وان ڕویداو به‌نى دبیس ناچار بوین بانه‌ ناوچه‌ى (حله‌).

مه‌عناى ئه‌وه‌سه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌یله‌ تاریخه‌یل ئه‌ڕامان له‌یه‌كه‌وده‌ن ، وه‌لى ئایا تا چ ڕاده‌یگ  ئى تاریخه‌یله‌ ڕى وه‌پیان دریاگه‌ بنویسریه‌نه‌وه‌و گرینگى یا ئه‌همیه‌ت وه‌پیان دریاگه‌ ؟ بیگومان ئى لاپه‌ڕه‌یله‌ گرینگ  یا موهمه‌ له‌تاریخ كورد ك تائیسه‌ كورد ئى ناوچه‌یله‌ وه‌خاك خوه‌ى نیه‌زانیگ وته‌نانه‌ت ناو (عراق)یش كوردیه‌و له‌(ئارواق – ئاروك اور) هاتگه‌ ك له‌ئنجیل وه‌شیوه‌ى (ئارۆك) هاتگه‌ ، ئمجا مه‌به‌سمان له‌یرا جاوانیه‌یل كورده‌ خاوه‌ن خوراگ عراق ك چوین دویاخر ته‌نگ  وه‌پیان هه‌ڵچنیه‌یگ  و عه‌ره‌به‌یل ده‌وڵه‌تیان نیه‌مینیگ  و حوكم كه‌فیگه‌ ده‌س ملله‌ته‌یل ناوچه‌گه‌و دویاى ئه‌وه‌یش وه‌ختى سه‌لجووقیه‌یل به‌غدا گرن عه‌ره‌به‌یلیش ده‌س كه‌نه‌ كشتوكاڵ و له‌ناو زه‌لگاوه‌یل (اهوار) باڵاده‌س بوون و جاوانیه‌یل ناڕه‌حه‌ت كریه‌ن و ته‌عریب كریه‌ن و قه‌یریگ  له‌لیان تیه‌نه‌وه‌ ئه‌را ناوچه‌یل جه‌وه‌ڵى كورده‌یل ك دویاخر له‌سه‌رده‌م سه‌لجووقى و ئه‌یووبیه‌یل ناو كوردستان په‌یا بووگ ك ته‌نیا وه‌ناوچه‌ى (سه‌نه‌ندج) وتریه‌یگ  كوردستان ، یه‌یش له‌كتاو (وڵاته‌یل خلافه‌ت ڕووژهه‌ڵات – بلدان الخلافه‌ الشرقیه‌)ى (سترنگ) دیاره‌ ، ك تائیسه‌یش له‌ئیران هه‌ر ئى شوونه‌ وه‌پى ئویشریه‌یگ  كوردستان ، وه‌لى (مه‌هاباد)و ناوچه‌یل تر كوردستان وه‌ناو (ئازه‌ربایجان) یا (ئازه‌ربێجان خوه‌رئاوا) ناوداره‌ ، ك وشه‌ یا كه‌لیمه‌گه‌ له‌(ئاترپایگان)ه‌وه‌ هاتگه‌ وه‌مه‌عناى شوون ئاگر زه‌ره‌ده‌شت یا (میدیاى بویچگ). وه‌لى عراق بویه‌ ده‌یه‌ها ( تاسوجه‌)و ناو تاسوجه‌یل خوارگ عراق وه‌ى جووره‌ بوى:

1- تاسوجه‌ى ئه‌نبار ( فه‌یروزسابور).

2- تاسوجه‌ى (مه‌سكه‌ن) نزیك ئاو دوجه‌یل.

3- تاسوجه‌ى قورتبل.

4- تاسوجه‌ى كوپى.

5- تاسوجه‌ى بادوریا.

6- تاسوجه‌ى رومقان.

7- تاسوجه‌ى درقیت.

8- تاسوجه‌ى فه‌لوجه‌ ، ناوه‌گه‌ى نزیكه‌ له‌ فه‌هلوجه‌ یا په‌هلوجه‌ ، وه‌ مه‌عناى شوون فه‌یلیه‌یل.

ك یه‌یش قه‌یریگ  له‌لیان له‌ ئاڤێستاى نه‌ورووز باس كریاگه‌ له‌وه‌ر خاتر زانیارى. گسوج – وشه‌یگ  ئاریه‌ له‌جیاى قه‌زا و ناحیه‌ وه‌كار هاتگه‌ له‌خوارگ عراق. ئه‌را نموونه‌: (ئه‌نبار) ناوى (فه‌یروزسابور) بویه‌ وه‌ك چوین تاسوجه‌ ك تاوسولجه‌ى كوردستان (تاسلوجه‌)نزیك سلێمانى هه‌مان ناو كویه‌نى مه‌نده‌سه‌وه‌ ، وه‌مه‌عناى تاسوجه‌ى بویچگ. ئمجا له‌سه‌رده‌م ساسانیه‌یلیش خوارگ عراق له‌ى تاسوجه‌یله‌ پیك هاتویگ  ك ئشاره‌ت وه‌پیان كردیم جویر تاسوجه‌ى (عه‌ین ته‌مر) و تاسوجه‌ى (كه‌سكه‌ر) و تاسوجه‌ى (فورات)و تاسوجه‌ى (سوراو برسیما) ك شوون ئاسووریه‌یل بویه‌و ناوه‌گه‌ى سریانیه‌و نزیك (بابل) بوین ك شاریگ  سریانیه‌یل بوى ، ك مه‌به‌سمان ته‌نیا وه‌دیكردن ژیان و شوناسنامه‌ى راسى وجوود تاریخ ملله‌ت كورده‌ له‌ڕووژهه‌ڵات ناوڕاس و مه‌رز خاكه‌یل زه‌فتكریاگى ، ك له‌سه‌رده‌م وه‌رین نه‌ك هه‌ر ڕى ه‌پى نه‌دریا ، به‌ڵكوو ئى جووره‌ هه‌وڵه‌یلیه‌ وه‌ گه‌وراترین تاوان شماریان.