دوێایین ده‌رفه‌ت عراق

شفق نيوز


عراق ئمڕو له‌ سێ وڵات پێك تێه‌ێ ك وه‌مه‌چیرێگ وه‌یه‌ك په‌یوه‌سن و په‌یوه‌ندیێان پوێگه‌ و ئێ مه‌سه‌له‌ ته‌نیا تایبه‌ت وه‌ سیاسه‌تمه‌داره‌یل عراقی نییه‌ ، به‌ڵكم وڵاته‌یل گه‌ورایش وه‌ڕواڵه‌ت باس عراق یه‌كگرتگ كه‌ن ك له‌ ڕاسی خوه‌یان باوه‌ڕ وه‌پێ نه‌ێرن و ئه‌ویش ئه‌ڕا ئه‌وه‌سه‌ ك به‌غدا هان بێه‌ن سیاسه‌ت تازه‌ێگ بگرێگه‌وه‌ر ك پشت وه‌ دوسى نیشتمانی ڕاسه‌قینه‌ و یه‌كسانى له‌ ئه‌رك و مافه‌یل بوه‌سێگ و هوێچ پێكهاته‌ێگ په‌راوێز نه‌خه‌ێگ.  وه‌لێ له‌ێوا دیاره‌ ئه‌و ولًاته‌یله‌ سه‌رنیه‌كه‌فن له‌و هه‌وڵه‌گه‌یان ، له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ ئه‌و ئه‌قڵیه‌ته‌ ك عراق ڕه‌سانگه‌سه‌ ئێ ڕوژه‌ هه‌مراێ  ئالشت نه‌وێه‌ و ڕاسیه‌یل ئمڕو ئه‌و قسه‌یله‌ سابت كه‌ێگ.
ئه‌گه‌ر ئه‌و وڵاته‌یله‌ له‌ ڕاستاى به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانییان ڕه‌فتار كه‌ن ، ده‌سه‌ڵاتداره‌یل به‌غدا ته‌نیا هانه‌ په‌ێ به‌رژه‌وه‌ندى تایبه‌ت خوه‌یان ، نه‌گ به‌رژه‌وه‌ندى ئه‌و تایفه‌ ك نوێنه‌راێه‌تیی كه‌ن ، وه‌كارگردن سیاسه‌ت تایفی و به‌رزه‌و كردن دروشمه‌یل تایفی ته‌نیا ئه‌ڕا چه‌واشه‌ كردن مه‌ردم هه‌ژار و بێ ده‌ره‌تانه‌ تا ڕه‌نج و مه‌ینه‌تى و بێ به‌ش بوێن له‌ نیازه‌یل ژیان ڕوژانه‌ له‌ هوێریانه‌و بوه‌ن ، وه‌ واتاێگتر هوێر تایفی بوێه‌سه‌ ئه‌فیون ئه‌ڕا ئه‌وانه‌گ وه‌پێ خه‌ڵه‌تیه‌ن و له‌و لاوه‌ چین بوێچگیگ چه‌پاو سه‌روه‌ت و سامان وڵات كه‌ێگ.
ئه‌ڕا ئه‌وه‌گ كه‌س توه‌مه‌تبارمان نه‌كه‌ێگ وه‌ لاێه‌نگیری ، بیلا سیاسه‌تمه‌داره‌یل و پسپوره‌یل بێگانه‌ باس ئێ وڵاته‌ بكه‌ن ك نیشتگه‌ له‌ وه‌رچه‌و جه‌هان كوت كوته‌و بووگ.
له‌ ساڵ 2006 تویژه‌ر سیاسی ئه‌مریكی لیزلی گیلب پروژه‌ێ فدرالى له‌ عراق خسته‌ ڕوێ و دوێاخریش سناتور جو بایدن ك ئیسه‌ جێگر سه‌روك ئه‌مریكاس پشتگیری پروژه‌گه‌ كرد و وه‌گوره‌ێ ئه‌و پروژه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ سه‌ره‌كیه‌گان بایه‌د بدرێه‌یگه‌ حكومه‌ته‌یل مه‌حه‌لى و حكومه‌ت ناوه‌ندیش هه‌رسێ بوار پاراستن سنوره‌یل خارجی و به‌شه‌و كردن داهات نه‌فت و كاروبار خارجی بگرێگه‌ مل. له‌ جواو ئه‌وانه‌گ ڕخنه‌ له‌ پروژه‌گه‌ گردن و ووتیان ، شاێه‌د جیوه‌جی كردن سیستم فدراڵى بووگه‌ بایس پاكتاو ڕه‌گه‌زى ، گیلب ووت: مه‌سه‌له‌ێ پاكتاو ڕه‌گه‌زى بوێه‌سه‌ ئه‌مر واقع و ئێ پاكتاو ڕه‌گه‌زیه‌ نیشتگه‌ وه‌ دڕنده‌یى و بێ به‌زه‌ییانه‌ ئه‌نجام گرێگ.
له‌ پایز 2014 لیزلی گیلب سه‌رله‌نو ته‌ئكید كرد : عراق وه‌شێوه‌ێ پڕاكتیك له‌ یه‌ك چه‌كیاس ، سه‌ره‌ڕاى ناڕه‌زایه‌تى به‌غدا ، كورد تا ڕاده‌ێ فه‌ره‌ێگ ئازادى وه‌ده‌س هاوردێه‌ ، سوننه‌گان پشتگیری داعش كه‌ن و به‌غدا نادیده‌ گرن و شیعه‌یش به‌غدا و پارێزگاێه‌یل ناورَاس و باشور كونترول كردنه‌ و دی عراق یه‌كگرتگ له‌ ڕوێ ئه‌رز واقع نه‌مه‌نێه‌ ، وه‌ڕواڵه‌ت باس ئه‌وه‌ كه‌ن ك حكومه‌تێگ مه‌ركه‌زى له‌ به‌غدا هه‌س ، له‌ وه‌ختێگ ئه‌و حكومه‌ته‌ ته‌نیا ناوه‌ و ده‌سه‌ڵات له‌ بان ناورَاس و باكور وڵات نه‌ێرێ ، زامه‌یل ساڵه‌یل ئێ دوێاخره‌ و كینه‌ى كوێه‌نه‌ وه‌ئاسانى له‌ هوێره‌و نیه‌چوگ ، عراق دی نیه‌توێه‌نێ له‌ چوارچێوه‌ێ سنوره‌یل ئیسه‌ێ بمینێ ،  جاران له‌ سه‌رده‌م ده‌سه‌ڵات عوسمانیه‌گان و ئنگلیز و ئێكه‌ش له‌ سه‌رده‌م سه‌دام وه‌زور ئاگر و ئاسن ئه‌و سنوره‌یله‌ هیشتن ، وه‌لێ ئمڕوژه‌ هوێچ هێزێگ نیه‌توێه‌نى عراق وه‌ یه‌كپارچه‌یى بیلێگه‌و.  
پروفیسور گارت ستانفیلد ، پسپور له‌ سیاسه‌ت خوه‌رهه‌ڵات ناوراس له‌ زانكوێ ئكستر له‌ ووتارێگ له‌ ژێر ناوونیشان "عراق له‌ یه‌ك چه‌كێه‌ێگ" ئاماژه‌ كردێه‌سه‌ ئه‌ڕا یه‌گ ئه‌ڵته‌رناتیڤ له‌ یه‌ك چه‌كیان عراق له‌ بان بنه‌واێ ڕه‌گه‌زى و ئاینى ، جه‌نگ ناوخوه‌یى كاره‌ساتباره‌ ك ئاگره‌گه‌ى ناوچه‌گه‌ وه‌گشتێ سزنێگ.
هاله‌و باوه‌ڕیشه‌ ده‌وڵه‌ت ئسلامى داعش ك پایته‌خته‌گه‌ێ هاله‌ شار ڕقه‌ێ سوریه‌ به‌ش فه‌ره‌ێگ له‌ خاك عراق كونترول كردێه‌ و شیعه‌یل به‌غدا و ناوچه‌یل ناوڕاس و باشور عراقیش له‌ لاێه‌ن ئێرانه‌وه‌ پشتگیرى كرێه‌ن و ستانفیڵد وه‌دوێرێ نێه‌زانێ ده‌وڵه‌ت كوردستان دروس بووگ و زیاتر ئوێشێگ: وه‌له‌وه‌ر چه‌و گردن ڕاسیه‌گان ئمڕوژه‌ ، داخوازیه‌یل ئه‌مریكا و به‌ریتانیه‌ له‌ باوه‌ت پاراستن یه‌كپارچه‌یی عراق وه‌پێچه‌وانه‌ێ ڕاسیه‌گانه‌ ، له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ هه‌ر ته‌قالاێگ ئه‌ڕا پاراستن یه‌كپارچه‌یی خاك عراق بووگه‌ بایس وه‌دى هاتن فرانكشتاین ك كه‌س نیه‌توێه‌نێ ئاقبه‌ته‌گه‌ێ پێشبینى بكه‌ێگ.
زیاتر ته‌ئكید كه‌ێگ : له‌ یه‌ك چه‌كیان عراق نیشتگه‌ له‌ وه‌رچه‌ومان ئه‌نجام گرێگ و پێكهاته‌گان نیشتنه‌ یه‌كترى تاڕنن و عراق بوێه‌سه‌ سێ ناوچه‌ ، ده‌وڵه‌ت ئسلامی ، هه‌رێم كوردستان ، شیعه‌یل له‌ به‌غدا و باشور و هه‌ر وه‌ێ خاتره‌ باێه‌د دگان بنه‌یمه‌ بان ڕاسیه‌گه‌ ، نه‌گ وه‌ڕواڵه‌ت بوێشیم عراق هالێ یه‌كپارچه‌س.
بیروكه‌ى دروس كردن سێ وڵات سه‌روه‌خوه‌ێ فه‌ره‌ سه‌خته‌ ، وه‌لێ سه‌رله‌ نوو لكانن ئه‌و سێ وڵاته‌ وه‌یه‌كه‌وه‌ سه‌ختتره‌.
ده‌یڤید بولوك ، ڕاوێژكار سیاسی وه‌رین وه‌زاره‌ێ كاروبار خارجیه‌ێ ئه‌مریكا ئوێشێگ : سه‌روه‌خوه‌یی كورد ئه‌ڕا یه‌كم جار بوێه‌سه‌ ڕاسى وه‌لێ كورده‌یل پا نیه‌نه‌ گه‌ز له‌بان سه‌روه‌خوه‌یی ته‌واو ، له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ ئێ گامه‌ وه‌ل ناڕه‌زاێه‌تى توند توركیه‌ وئیران ڕوێ وه‌ ڕوى بووگ.
بێجگه‌ ئه‌وه‌یش ئابوورى كورد له‌ بان به‌شێ له‌ داهات نه‌فت بنیا نریاس ك هاله‌ ژێر ده‌سه‌ڵات به‌غدا و خوه‌ێ به‌شیه‌و كه‌ێگ ،وه‌لێ وه‌ل ئه‌وه‌یشا هه‌ره‌شه‌ ومه‌ترسى ده‌وڵه‌ت ئسلامی داعش فه‌ره‌ جددیه‌ و ساێه‌ خستێه‌سه‌ بان سه‌رجه‌م كێشه‌یلتر عراق.
وه‌زیر كاروبار خارجیه‌ى به‌ریتانیه‌ فیلیب هاموند له‌ شوون سه‌ردانه‌گه‌ێ ئه‌ڕا عراق له‌ كوتایی ئوكتوبه‌ر 2014 ووت : جه‌نگ دژ وه‌ داعش دوێایین ده‌رفه‌ته‌ ئه‌ڕا عراق جور ده‌وڵه‌تێگ نه‌ته‌وه‌یی.
گوڕانكارێه‌یل سیاسی و ئه‌منى عراق و ناوچه‌گه‌ و جه‌نگ دژه‌ داعش و ئه‌و ئاڵشت و ئوڵشت دیموگرافی و پاشیل كردن ماف مروڤه‌ له‌ ناوچه‌ ئازاد كریایه‌گان پارێزگایه‌یل دیاله‌ و سه‌لاحدین و ئه‌نبار و ئه‌و كوشتاره‌گ له‌ به‌غدا له‌ بان ناسنامه‌ كرێه‌ێ ، ڕاسى تازه‌ێگ وه‌دی هاوردێه‌ و ده‌رز گه‌وراێگ خستێه‌سه‌ ناو كومه‌ڵگاێ عراقى و ته‌نانه‌ت سیستم فدرالی و دروس كردن هه‌رێمه‌یل نوو و به‌شه‌و كردن ده‌سه‌ڵاته‌گان نیه‌توێه‌نێ سه‌ر له‌ نوو متمانه‌ له‌ ناونى پێكهاته‌یل عراقی دروس بكه‌ێگ و عراق له‌ قه‌یران نجات بێه‌ێگ.
ته‌نیا ڕێ چاره‌سه‌ر قه‌یران عراق له‌ شوون پاكه‌و كردنێ له‌ داعش، ده‌س ئه‌ڵگردنه‌ یا واز هاوردنه‌ له‌ سیاسه‌ت هه‌یمه‌نه‌ێ پێكهاته‌ێگ له‌ بان ده‌سه‌ڵات و جیوه‌جی كردن سیستم كونفدرالیه‌ ك هاوته‌ریب بووگ وه‌ل یاسای ناوده‌وڵه‌تى و ماف دیاری كردن چاره‌نویس ملله‌ته‌یل.
ئه‌وه‌گ جێ سه‌رسوێرمانه‌ ، فه‌ره‌ له‌ سیاسه‌تمه‌داره‌یل عراق و ڕوشنهوێره‌گانێ نه‌فره‌ت له‌ ڕێكه‌فتن سایكس بیكو دێرن و له‌ هه‌مان وه‌خت پابه‌ندن وه‌و سنوره‌یله‌ ك ئه‌و ڕێكه‌فتنه‌گه‌ ئه‌ڕا عراق دیاریی كردێه‌.
حه‌قمانه‌ ئێ پرسیاریه‌ بكه‌ێم ك ئه‌ڕا بوێن زیاتر له‌ بیس وڵات عه‌ره‌ب سوننه‌ ئاساییه‌ و گشت ئه‌وانه‌ جیاوازی نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی و مه‌زه‌بى وه‌ل یه‌كا  نه‌ێرن ، له‌ وه‌ختێگ ئه‌وانه‌ ئه‌ڕایان سه‌خته‌ سێ ولات سه‌روه‌خوه‌ی ك له‌ ڕوێ نه‌ته‌وه‌ و ئاین و مه‌زه‌ب وه‌ل یه‌ك جیاوازن ته‌سه‌ور بكه‌ن ته‌نانه‌ت له‌ قاڵب یه‌كیه‌تییگ كونفدراڵى.
جێگر سه‌روك ئه‌مریكا جو بایدن له‌ ووتارێگ ك له‌ زانكوێ وه‌رگری نیشتمانی له‌ واشنتون له‌ نیسان 2015 پێشكه‌شێ كرد ووت : عراق ئمڕو نیاز وه‌سیستم بانتر له‌ فدرالى دێرێ و بایدن ئێ قسه‌ هه‌ له‌ێوا نه‌كردێه‌ ، به‌ڵكم ئه‌وه‌ ته‌عبیر له‌ سیاسه‌ت ڕه‌سمى واشنتون كه‌ێگ ك له‌ێ دوانزه‌ ساڵ دوێاخره‌ عراق جور خه‌وێر وڵاێه‌ و كردێه‌سه‌ێ نان.
وه‌لێ له‌ێوا نێه‌تیه‌ێێگه‌ وه‌رچه‌و ك سه‌ركرده‌یل عراقی ده‌رس له‌ ئه‌زمونه‌یل ساڵه‌یل گوزه‌یشته‌ بردێون  و وه‌رده‌وامن له‌ ، له‌ده‌س داین ئێ دوێا ده‌رفه‌ته‌ ئه‌ڕا نجاتداین عراق.

جوده‌ت هوشیار
ج ك