فدرالى و كۆنفدرالى چه‌ن و جیاوازییان وه‌ل یه‌كا چه‌س؟

شفق نيوز

كۆنفدرالى بایه‌د گشت یه‌ك ده‌نگ بوون له‌ بان بڕیاره‌یل.

فدرالى شیوه‌یگ له‌ شیوه‌یل ده‌سه‌ڵاته‌ ك ده‌سه‌ڵات وه‌گوره‌ى ده‌ستور له‌ ناونى حكوومه‌ت ناوه‌ند و هه‌رێمه‌یل یا وڵایه‌ته‌یل به‌شه‌و كریه‌ن و بایه‌د سه‌روه‌رى وڵات له‌ ناونى ناوه‌ند و هه‌رێمه‌یل به‌شه‌و بكریه‌ى.

هه‌رێمه‌یل یا وڵایه‌ته‌یل جوور یه‌كه‌یل ده‌ستورین و هه‌ر هه‌رێمیگ یاساى بنه‌ڕه‌تى خوه‌ى دیرى و ده‌سه‌ڵاته‌یل یاسادانان و راپه‌ڕاندن و دادپه‌روه‌رى دیارى ئه‌كا ئه‌ویش وه‌گوره‌ى ده‌ستور ده‌وڵه‌ت وه‌لى نه‌بایه‌د وه‌بڕیار یه‌كلایه‌نه‌ى ده‌وڵه‌ت ناوه‌ندى ئاڵشت بكریه‌ى.

سیستم فدرالى له‌ وڵاته‌یل فه‌ره‌یگ له‌ جه‌هان كار وه‌پى كریه‌ى و هه‌یشت ده‌وڵه‌ت گه‌ورا له‌ جه‌هان له‌ بان بنه‌واى رویوه‌ر یامه‌ساحه‌ت وه‌ى سیستمه‌ بریه‌نه‌ رێه‌و و له‌ ئاست وڵاته‌یل عه‌ره‌بى ك وه‌ى سیستمه‌ بریه‌یگه‌ رێه‌و وڵات ئمارات عه‌ره‌بى یه‌كگرتگه‌ و له‌ ئاست جه‌هانییش وڵات ئه‌مریكاس.

یه‌كیه‌تى كۆنفدرالى گرده‌وبوین چه‌ن ده‌وڵه‌ت سه‌روه‌خوه‌یه‌ ك وه‌گوره‌ى رێككه‌فتنیگ ده‌سه‌ڵات ده‌نه‌ ده‌سه‌ى تایبه‌تیگ یا ده‌سه‌ى هاوبه‌شیگ ئه‌را رێكخستن سیاسه‌ته‌یلیان وه‌بى ئه‌وه‌گ ئى یه‌كیه‌تیه‌ شیوه‌ى ده‌وڵه‌تیگ یا كیانیگ بگریگه‌ خوه‌ى, چوین ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تیگ دامه‌زرنن ئه‌وه‌ بووده‌ شیوه‌یگتر له‌ سیستم فدرالى.

وه‌ى جووره‌ كۆنفدرالى رێز له‌ سه‌روه‌رى ناوده‌وڵه‌تى وڵاته‌یل ئه‌ندام گریگ و له‌ دیدگاى ناوده‌وڵه‌تى له‌ڕێ ریككه‌فتنیگ دامه‌زریه‌یگ و ئه‌و ریككه‌فتنه‌ راسه‌و نیه‌كریه‌ى مه‌گه‌ر وه‌ ره‌زامه‌ندى گشت ئه‌ندامه‌گانى و له‌ حاڵ حازر هویچ یه‌كیه‌تى كۆنفدرالییگ له‌ ناونى وڵاته‌یل جه‌هان نیه‌.

له‌لایگتره‌و وشه‌ى كۆنفدرالى ئه‌را وه‌سف جووریگ له‌ ده‌سه‌یل وه‌كار تیه‌یگ ك یه‌كیگ له‌ پێكهاته‌یله‌گه‌ى نیمچه‌ سه‌روه‌خوه‌ى بوود جوور كۆنفدرالییه‌یل وه‌رزشى یا سه‌ندیكایى.

هه‌میش فدرالى وه‌مه‌عناى یه‌كیه‌تى ئختیاریه‌ یا وه‌مانایگتر ژیان هاوبه‌ش له‌ ناونى ملله‌ته‌یل و كه‌مایه‌تییه‌یل و ته‌نانه‌ت له‌ ناونى یه‌ك ملله‌ت ك له‌ چه‌ن هه‌رێم پێك هاتویگ جوور وڵات ئه‌لمَانیه‌ى ئمڕووژى و یه‌كیه‌تى ئختیارى یه‌كیگ له‌ شیوه‌یل دیارى كردن حه‌ق دیارى كردن چاره‌ى خوه‌ى نویسانه‌ ك له‌ یاسایه‌یل ناوده‌وڵه‌تى حقوق  به‌شه‌ر و جاڕنامه‌ى نه‌ته‌وه‌یل یه‌كه‌وگرتگ هاتگه‌.

 

جیاوازى ناونى ده‌وڵه‌ت فدرالى و كۆنفدرالى وه‌ى جووره‌س:

1- هه‌ر ئه‌ندامیگ له‌ ئه‌ندامه‌یل یه‌كیه‌تى كۆنفدرالى سیاسه‌ت خارجى و نوینه‌رایه‌تى دبلوماسى هاله‌ چوارچیوه‌ى ده‌سه‌ڵات خوه‌ى, وه‌لى له‌ سیستم فدرالى سیاسه‌ت خارجى وڵات به‌شیگه‌ له‌ ئه‌ركه‌یل ده‌وڵه‌ت مه‌ركه‌زى و هه‌رێمه‌یل فدرالى حه‌ق داشتن باڵیوزخانه‌ له‌ ده‌یشت وڵات نه‌یرن.

2- وڵاته‌یل ئه‌ندام ده‌وڵه‌ت كۆنفدرالى حه‌ق راگه‌یاندن جه‌نگ دیرن وه‌لى وڵاته‌یل ئه‌ندام ده‌وڵه‌ت فدرالى ئى حه‌قه‌ نه‌یرن, له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ راگه‌یاندن جه‌نگ و وساننى به‌شیگه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاته‌یل ده‌وڵه‌ت ناوه‌ندى.

3- ئه‌گه‌ر جه‌نگیگ له‌ ناونى وڵاته‌یل ئه‌ندام كۆنفدرالى روى بیه‌یگ وه‌جه‌نگ ناوده‌وڵه‌تى حه‌ساو كریه‌ى وه‌لى ئه‌گه‌ر چنه‌ جه‌نگیگ له‌ ناو وڵاتیگ فدرالى روى بیه‌یگ وه‌جه‌نگ ناوخوه‌یى له‌ قه‌ڵه‌م دریه‌ى.

4- هه‌ر ده‌سدریژییگ یا ژیر پاناین یاساى ناوده‌وڵه‌تى له‌ لایه‌ن یه‌كیگ له‌ وڵاته‌یل ده‌وڵه‌ت كۆنفدرالى ته‌نیا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ بایه‌د ئاكامه‌گه‌ى بگریگه‌ مل و ئه‌و وڵاته‌گان هویچ وه‌رپرسیارییگ له‌و باوه‌ته‌ نه‌یرن و له‌ ده‌وڵه‌ت فدرالى كیشه‌گه‌ وه‌پیچه‌وانه‌س.

5- له‌ سیستم كۆنفدرالى ده‌سه‌یل یا لیژنه‌یل هاوبه‌شیگ كاروبار وڵات به‌نه‌ رێه‌و وه‌لى له‌ ده‌وڵه‌ت فدرالى ده‌سه‌ڵات سه‌ره‌كى هاده‌س ده‌وڵه‌ت ناوه‌ندى.

6- هه‌ر وڵاتیگ ئه‌ندام له‌ یه‌كیه‌تى كۆنفدرالى ماف جیاوه‌بوین له‌ یه‌كیه‌تیه‌گه‌ دیرى له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ هه‌ر كامیان وڵات سه‌روه‌خوه‌یانن وه‌لى هه‌رێمه‌یل فدرالى چنه‌ حه‌قیگ نه‌یرن له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ هه‌رێمه‌گان به‌شیگ جیانه‌كریاگ له‌ ده‌وڵه‌ت فدرالین.

7- هه‌ر كام له‌ هاوڵاتیه‌یل ده‌وڵه‌ت كۆنفدرالى ناسنامه‌ یا جنسیه‌ى تایبه‌ت وه‌ وڵات خوه‌یان دیرن, وه‌لى هاوڵاتیه‌یل ده‌وڵه‌ت فدرالى گشتیان یه‌ك ناسنامه‌ى یه‌كگرتگ دیرن.

8- له‌ یه‌كیه‌تى كۆنفدرالى وه‌ئه‌ندازه‌ى وڵاته‌یل ئه‌ندام سه‌روك وڵات هه‌س وه‌لى له‌ سیستم فدرالى سه‌روك ده‌وڵه‌ت یه‌كیگه‌ و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش هه‌ر هه‌رێمیگ سه‌روك خوه‌ى دیرى.