له‌ ياد 72 ساڵه‌ی دامه‌زرانن ڕاديۆ كوردی به‌غدا

شفق نيوز

به‌غدا له‌ به‌روار 1939/1/21 دامه‌زريا ك گشت ڕويداگه‌يل و بوونه‌يل ئه‌ده‌بی و مێژوويی و ڕووشنهويری و سياسی كوردی وه‌شيوه‌ی پرۆگرامه‌يل ڕاديۆيی په‌خشه‌وكردياد، په‌خش كوردی ڕاديۆه‌گه‌ له‌ چوارچيوه‌ی راديۆ عه‌ره‌بی به‌غدا و ئه‌را ماوه‌ی 15 ده‌قه‌ وه‌شيوه‌ی ڕاسه‌وخوه‌ی ده‌سوه‌پیكرد؛ بڕگه‌يل په‌خش كوردی ڕاديۆ به‌غدا بيجگه‌ له‌ گورانی به‌شه‌يل خه‌وه‌ری(ده‌نگوباس) و بڕيگ پرۆگرام ڕووشنهويری و هه‌مه‌ڕه‌نگ و كومه‌ڵايه‌تی كۆڵ له‌خوه‌ی گردياد. له‌شوون ئه‌وه‌ په‌خشه‌گه‌ گه‌شه‌ كرد و ڕويوه‌ره‌گه‌ی زياێه‌وبوی و بويه‌ به‌ش تايبه‌تيگ له‌ ڕاديۆه‌گه‌ و ناوی نريا به‌ش كوردی له‌ ناو ڕاديۆه‌يل خۆزماڵی. له‌شوون به‌ياننامه‌ی مێژوويی 11 ئازار ڕاديۆه‌گه‌ پێشكه‌فتن زياتريگ وه‌خوه‌يه‌و دی و جوور ئه‌وباقی ڕاديۆه‌ عه‌ره‌بيه‌گان بويه‌ خاوه‌ن وه‌ڕێه‌وبه‌رايه‌تی و به‌شه‌يليگ له‌تی دامه‌زريا جوور(به‌ش بويشه‌ره‌يل، به‌ش ڕێكخستن و وه‌دوياچوين، به‌ش مۆسيقا و گورانی، به‌ش ڕووشنهويری، به‌ش مناڵه‌يل، به‌ش په‌ره‌وه‌پيداين، به‌ش كتاوخانه‌، به‌ش وه‌ڕێه‌وبه‌رايه‌تی).

له‌شوون ماوه‌يگ ماوه‌ی په‌خش پرۆگرامه‌گان ڕه‌سيه‌ 18سه‌عات ڕووژانه‌ و سه‌ره‌تای په‌خشه‌گه‌ شه‌وه‌كی شه‌فه‌ق له‌ سه‌عات 6 شه‌وه‌كی وه‌ ده‌نگ كه‌وك و قورئان پيرۆز و به‌رنامه‌يل شه‌وه‌كيان ده‌سوه‌پی كردياد و بيجگه‌ له‌وه‌يش به‌شه‌يل خه‌وه‌ری و به‌رنامه‌يل ڕه‌نگاوڕه‌نگ و وه‌يجووره‌ تا سه‌عات 12ی شه‌و وه‌رده‌وام بوياد. ڕاديۆ ناوبرياێ مه‌دره‌سه‌يگ ڕووشنهويری و ئه‌ده‌بی و هونه‌ری ڕه‌سه‌ن كوردی بوی ك نموونه‌يل فره‌يگ له‌ ئه‌ديبه‌يل و ڕووشنهويره‌يل كورد له‌ ئاماده‌كردن و پيشكه‌شكردن به‌رنامه‌يلی به‌شداری كردن، هه‌ميش ئی ڕاديۆه‌ كادره‌يل فره‌يگ له‌ بوار ڕه‌سانن په‌روه‌رده‌ كرد ك ئيسه‌ له‌ ناو و ده‌يشت كوردستان خاوه‌ن پۆست و وه‌رپرسيارييه‌تييه‌يل گرنگ و هه‌سياريگن، هه‌ميش بڕيگ له‌ هونه‌رمه‌نده‌يل گه‌ورای كورد جوور: (حه‌سه‌ن زيره‌ك، محه‌مه‌د عارف جه‌زراوی، عه‌لی مه‌ردان، تاێه‌ر ته‌وفيق، كاويس ئاغا، سه‌عيد ئاغا، محه‌مه‌د ماملێ، دايكی جه‌مال، ئه‌ڵماس خان، فه‌وزيه‌ محه‌مه‌د، باكووری، عومه‌ر دزه‌يی، عيسا به‌رواری) وه‌ گورانييه‌يل ڕه‌سه‌ن و فۆلكلۆری خوه‌يان په‌خش ڕاديۆگه‌ ڕازانيانه‌و؛ و له‌ يه‌كم كه‌سه‌يليگ ك گورانيه‌يل نوو چڕين هونه‌رمه‌نده‌يل: ( ته‌حسين تاها، ئه‌ياز يوسف، ئه‌رده‌وان زاخۆيی، سه‌مير زاخۆيی، گوڵبه‌هار، حه‌سه‌ن غه‌ريب، زاهير جه‌لال، ته‌نيا عه‌ره‌ب، فوئاد ئه‌حمه‌د، حه‌سه‌ن گه‌رميانی، ئسماعيل جومعه‌، ئه‌حمه‌د زيباری و ...).

له‌و بويشه‌ره‌يله‌ پايه‌به‌رزه‌ ك ده‌نگيان له‌ ڕاديۆ كوردی به‌غدا په‌خش بوی: ( مه‌حمود موفتی، محه‌مه‌د صديق ئيمام، مه‌حمه‌د جهاد حه‌سه‌ن، كه‌مال ڕه‌ئووف محه‌مه‌د، سگڤان عه‌بدولحه‌كيم، هاشم عه‌لی مه‌ندی، خالد خوه‌شناو، ئبراهيم سه‌لمان، ڕه‌حمه‌تی سه‌كينه‌ مه‌نصوور، كۆمه‌يله‌ عه‌لی، مه‌ولوود حه‌مه‌د نه‌بی،  ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د عه‌لی، محه‌مه‌د سه‌ليم سواری، نهايه‌ جه‌لال و مۆختار فائق).

ڕاديۆ كوردی به‌غدا له‌ڕێ به‌رنامه‌يل ڕاسه‌وخوه‌ی ڕووژانه‌ گووشته‌كنه‌يل فره‌يگ ئه‌را خوه‌ی جه‌مه‌وكرد ك له‌ڕێ په‌يوه‌ندی ته‌له‌فۆنی و كلكردن نامه‌ له‌و به‌رنامه‌يله‌ به‌شداری كرديان، پرۆگرامه‌يل ڕاسه‌وخوه‌ی ڕاديۆ كوردی به‌غدا ئه‌را يه‌كمجار و ته‌نانه‌ت وه‌رجله‌ ڕاديۆ عه‌ره‌بی په‌خش كريا و يه‌كم به‌رنامه‌ی ڕاسه‌وخوه‌ی وه‌ناو (وه‌ل گووشته‌كنه‌يل) بوی ك له‌ لايه‌ن جه‌مال به‌رواری پيشكه‌ش كريا، ناوبرياێ له‌ يادگاريه‌يلی وه‌ل به‌رنامه‌گه‌ی له‌ ڕاديۆ كوردی به‌غدا وه‌يجووره‌ باس كه‌ێد: "ئی به‌رنامه‌ جوور زنجيره‌يگ په‌يوه‌ندی له‌ ناونی ڕاديۆ و گووشته‌كنه‌يلی بوی ك گووشته‌كنه‌يل فره‌يگ له‌تی به‌شداری كرديان، له‌ ناو ئه‌و نامه‌يله‌ ك له‌ناو به‌رنامه‌ ڕه‌سياده‌ ده‌سم شماره‌ی فره‌يگ له‌ ڕه‌مزه‌يل خه‌بات و نيشتمانپه‌روه‌رانه‌ له‌تيان بی و منيش خاس زانستيام ك ئه‌ی نامه‌يله‌ له‌لايه‌ن پێشمه‌رگه‌يل قاره‌مانه‌وه‌ كل كريانه‌، چوينكه‌ ڕه‌مزه‌يل ڕێكخستنيش له‌تيان نويسرياويد". ڕاديۆ كوردی به‌غدا نه‌ك ته‌نيا مه‌رده‌سه‌يگ ڕاسكانی بی، به‌ڵكم زانكۆيگ ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و خه‌بات بی ك نه‌خشيگ ديار نيشتمانی و كوردايه‌تی داشت ك بڕ فره‌يگ له‌ ئه‌ديبه‌يل و كه‌سايه‌تييه‌يل گه‌ورای كورد شايه‌تی له‌بان ئه‌ی ڕاسييه‌ ده‌ن.

ڕاديۆ عێراقی ته‌نيا يه‌ك گرووپ مۆسيقی داشت ك له‌ی ژه‌نياره‌يله‌ پێكهاتويد: صالح- كه‌مان، داود- عود، يوسف زه‌عرور- قانون، حسين عه‌بدوڵڵا- ته‌بڵ. ئه‌ی گرووپه‌ به‌شداری له‌ ئاهه‌نگه‌يل كوردی و عه‌ره‌بی كردياد. وه‌ وه‌ختيگ كاره‌يل گرووپه‌گه‌ شه‌كه‌تكه‌ر بوی له‌ لايه‌نه‌يل په‌يوه‌نديدار داوای دامه‌زرانن شماره‌يگ تر كريا ك سه‌ر وه‌ ڕاديۆ بوين له‌وانه‌: ڕه‌حمه‌تييه‌يل جه‌ميل به‌شير و مۆنير به‌شير و ئه‌دهه‌م به‌شير ك له‌ وه‌خته‌يل نياز چاودێری به‌شداری له‌ گرووپه‌گه‌ كردياد، ئه‌وه‌يش وه‌بی وه‌رانوه‌ر(مفت). له‌ مۆته‌رجمه‌يليش ك باوه‌ته‌گان له‌ ئنگليزيه‌و ئه‌ڵه‌گه‌ردانيان: ئه‌نوه‌ر صائب، ره‌شيد نه‌جيب و (ئه‌حمه‌د محامی)يش هه‌ڵه‌چن ته‌رجه‌مه‌ی كوردی بوی وه‌ بی وه‌رانوه‌ر. له‌ ساڵ 1941 له‌ شوون وه‌ربڵاوه‌و بوين به‌ش كوردی بويشه‌ريگ تر دامه‌زريا ك ئه‌ويش عه‌بدولقادر قه‌زاز بوی.

له‌ساڵ 1947 وه‌خاتر فه‌قيره‌وبوين ڕاديۆ له‌ڕوی باوه‌ت و گورانييه‌يل توماركرياگيگ ك له‌ به‌غدا نه‌وی له‌ ڕێ وه‌زاره‌ت خارجيه‌ له‌ بڕيگ له‌ باڵيۆزخانه‌يل عراق داوا كريا ك له‌ ڕێ كۆمپانيايل تايبه‌ت ئه‌و گورانيه‌يله‌ بسه‌نريه‌ێ، ئمجا له‌وڕێه‌و چه‌ن قه‌وانيگ هونه‌رمه‌نده‌يل سه‌يد عه‌لی ئه‌صغه‌ر كوردستانی و دايكی جه‌مال و مه‌لا كه‌ريم وه‌ شيوه‌زووان سۆرانی و كاوس ئاغا و مه‌ريه‌م خان وه‌ شيوه‌زووان بادينی ڕه‌سيه‌ ڕاديۆ، بيجگه‌ له‌وانه‌يش چه‌ن كه‌سايه‌تييگ كورد بڕيگ قه‌وان تر پێشكه‌ش وه‌ ڕاديۆ كردن.

يه‌كم كه‌سيگ ئاهه‌نگ كوردی له‌ ڕاديۆ كوردی به‌غدا سازدا ڕه‌حمه‌تی عه‌لی مه‌ردان بی، له‌شوون ئه‌و حه‌سه‌ن جه‌زراوی و ئمجا له‌يلا عه‌زيز و فه‌وزيه‌ محه‌مه‌د و نه‌سرين شيروان، وه‌لی به‌ش دويم هونه‌رمه‌نده‌يل تاێه‌ر ته‌وفيق و حه‌سه‌ن گه‌ردی. له‌ ساڵه‌يل ده‌يه‌ی په‌نجا هونه‌رمه‌ند شه‌ماڵ صائب له‌ ڕاديۆ دامه‌زريا و له‌شوون ئه‌ويش ئه‌ندريوس خه‌مو ك نازناو (باكووری) ئه‌رای هه‌ڵوژانيمن، هه‌ميش هه‌ردگ خوه‌يشگه‌يل نازدار و ئه‌سمه‌ر فه‌رهاد.  ‌

له‌شوون ئه‌وه‌ گرووپيگ درامای راديۆيی دروس كريا ك ئه‌ندامه‌يل كارزانيگ داشت وه‌لی له‌ڕوی ئه‌ندام ژن فه‌قير بوی وه‌وخاتر چه‌ن ئه‌نداميگ نه‌خش ژن بازی كرديان جوور: ئه‌حمه‌د ده‌نگ گه‌ورا و ئه‌حمه‌د دڵاوه‌ر. له‌ سه‌ره‌تای ساڵ1957 چه‌ن سرووديگ نيشتمانی و مۆنۆلۆگ تومار كريا. هه‌ميش بڕيگ له‌ زانايه‌يل و ڕووشنهويره‌يل كورد به‌شداری له‌ پرۆگرامه‌يل ڕاديۆ كردن جوور: مامۆستا ته‌وفيق وه‌هبی و ئه‌ديب ڕه‌حمه‌تی ره‌فيق حلمی، و له‌ڕوی ئاينی محه‌مه‌د قزڵچی، عه‌بدولحه‌ميد ئه‌تروشی و عه‌لائه‌دين سه‌جادی. له‌بوار په‌روه‌رده‌يی و كومه‌ڵايه‌تی: ناجی عه‌باس و صالح سه‌عيد و صادق به‌هائه‌دين و جنال عه‌بدولقادر بابان و له‌ شوون ماوه‌يگ ژه‌نيار گه‌ورا و ناودار كورد عه‌بدولقادر ديلان له‌ ڕاديۆ ده‌سوه‌كار بوی و وه‌هاوكاری هه‌ردگ برا جه‌ميل و مۆنير به‌شير مۆسيقای ڕه‌سه‌ن كوردی زينگه‌و كردن. يه‌ چه‌ن دێڕيگ بوی له‌باره‌ی ڕاديۆ كوردی به‌غدا و ئه‌و كه‌سايه‌تی و ئه‌ديب و هونه‌رمه‌نده‌يله‌ و ڕه‌ساننكاره‌يله‌ ك له‌تی به‌شدار بوين.

 

هه‌رچه‌ن ك ئيسه‌ ڕاديۆ شه‌فه‌ق ته‌نيا ڕاديۆ كوردييه‌ ك له‌شار به‌غدا پرۆگرامه‌يلی وه‌ زووان كوردی په‌خش بوود، وه‌لی ئايا جاريگتر راديۆ كوردی به‌غدايش ك به‌شيگ بوی له‌ ده‌زگای ڕه‌سانن ڕه‌سمی حكوومه‌ت عێراق و له‌شوون ڕميان ڕژيم وه‌رين په‌خشه‌گه‌ی وسيا سه‌رله‌نوو زينگه‌و بوود تا به‌رنامه‌يلی وه‌ زووان كوردی ك زووانيگ ڕه‌سمی عێراق تازه‌س په‌خشه‌و بكه‌ێد؟

 

ئا: ئاراس جه‌واد