كورد فه‌یلى، گه‌وراترین قوربانى شوناسنامه‌ى نه‌ته‌وه‌یى

شفق نيوز

هه‌زاران ساڵ وه‌رجه‌ ئیسه‌، ك وه‌رجه‌ عه‌ره‌ب له‌وڵات ناونى دوچه‌مان ژیانه‌. فره‌یگ له‌سه‌رچه‌وه‌یل تاریخى ئشاره‌ وه‌ ئه‌وه‌ كردنه‌ ك نازناو كورده‌یل فه‌یلى چووده‌و ئه‌را پاشا(بیلى)، ئه‌و پاشا ك سولاله‌ت عیلامیه‌ دروسكرد و چه‌نه‌ها ساڵ له‌و ناوچه‌یله‌ فه‌رمانڕه‌وا بوینه‌، ك حوكمه‌گه‌یان كه‌فیگه‌ ناونى(2220 – 2670) وه‌رجه‌ زایین. ئه‌یه‌ بیجگه‌ ئه‌وه‌ك كورده‌یل فه‌یلى چه‌نه‌ها هووز و بنه‌ماڵه‌و ئه‌شره‌تن و ئه‌و ناوچه‌یله‌ ك كورده‌یل فه‌یلى له‌تیان نیشته‌جى بوینه‌ كه‌فنه‌ ناونى خاك عراق و ئیران وه‌گووره‌ى تاریف جوگرافى ئمڕوو. ئمجا له‌عراق ناوچه‌یل فه‌یلیه‌یل كه‌فیگه‌ باشوور خوه‌رهه‌ڵات هه‌رێم كوردستان و ئى ناوچه‌یله‌ گریگه‌و( به‌دره‌، جه‌سان، كووت، زرواتیه‌، مه‌نه‌لى خانه‌قى...)تا ڕه‌سیگه‌ به‌غداى پایته‌خت. به‌غداى پایته‌ختیش تاڕاده‌یگ  شوونیگ بویه‌ له‌ناوچه‌یل كورد فه‌یلى ك هه‌ردوگ دیم ئاو دجله‌ دابه‌ش بوینه‌ له‌ كه‌رخ و ڕسافه‌، له‌به‌ش رسافه‌ له‌ى شوونه‌یله‌ نیشته‌جین جوور(جه‌میله‌ ، سه‌وره‌، حه‌ى ئه‌لئه‌كراد، باب شێخ، صه‌دریه‌، ده‌هانه‌، شۆرجه‌...)، له‌ كه‌رخیش له‌ى شوونه‌یله‌ جوور (به‌یاع، عتێفیه‌، كازمیه‌....)، یه‌یش بیجگه‌ دگان وه‌پیناین(اعتراف) عه‌بدولكه‌ریم قاسم جوور به‌ڵگه‌یگ تاریخى له‌باوه‌ت كوردبوین و فه‌یلیبوین ئه‌و ناوچه‌یله‌) یه‌یش له‌وه‌ختى ك شاند یا وه‌فدیگ له‌ كورده‌یل فه‌یلى له‌شوون شووڕش 14ى ساڵ 58 ئه‌را مباره‌كبایى سه‌ردانى كردوین و ئه‌ویش وتویگ : ناوچه‌یل ئیوه‌ له‌ كناره‌یل خوه‌رهه‌ڵات ئاو دجله‌ دریژه‌و بوود و ئه‌و ناوچه‌یلیشه‌ شوون ره‌سه‌ن ئیوه‌س. یه‌یش بیجگه‌ ئه‌وه‌ك ناو فره‌یگ  له‌و شوونه‌یله‌ تائیسه‌یش كوردیه‌و نه‌تویه‌نریاگه‌ بكریه‌یگه‌ عه‌ره‌بى، چوینكه‌ قویلایى تاریخى دیرن. وه‌ل ئه‌وه‌یشا ئویشن وشه‌ یا كه‌لیمه‌ى(به‌غداد) ك ئه‌ویش گوزارشیگ كوردیه‌و له‌ (باغ داد)ه‌و هاتگه‌ ك (باغ) ماناى باخچه‌و (داد)یش پیاویگ بویه‌ خاوه‌ن باخچه‌گه‌ یا وه‌ ماناى داد یا عه‌دڵ تیه‌ێ. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش ئه‌گه‌ر زیاتر بچیمنه‌ بندروس وشه‌یلیگه‌و دوینیم تا ئیسه‌یش له‌ به‌غدا له‌ڕوى  قاپى گه‌وراى ئیمام مووساى كازم سڵام خودا له‌لى نویسیاگه‌( باب الدروازه‌)، ده‌روازه‌ ئاشكراس ك وشه‌یگ كوردیه‌و هویچ مانایگ له‌ عه‌ره‌بى نه‌یریگ ، گشت ئه‌یانه‌ گوزارشن له‌وه‌ك ئى ناوچه‌یله‌ ناوچه‌ى كورد بوینه‌و ته‌عریب كریانه‌و كورد له‌و ناوچه‌یله‌ وه‌ره‌و خوه‌رهه‌ڵات نیشته‌جى بویه‌و كورده‌یل فه‌یلییش پیكهاته‌ى سه‌ره‌كى و ڕه‌سه‌ن خه‌ڵك ئه‌و ناوچه‌یله‌ بوینه‌، به‌ڵكوو ئه‌گه‌ر كه‌میگ بچیمنه‌ دویاوه‌ ئه‌را تاریخ دویرتر، دوینیم ك سه‌رده‌مه‌یلیگ كورده‌یل فه‌یلى حوكم گشت عراق كردنه‌ وه‌ سه‌رۆكایه‌تى میر فه‌یلى( زولفه‌قار ئه‌حمه‌د سوڵتان موسوللو) له‌وه‌ختى ده‌ور به‌غدا داو حوكمى كرد له‌(1523 – 1533)و كرده‌ى پایته‌خت خوه‌ى و چه‌نه‌ها سه‌ربازگاى كوردى دروسكرد له‌ شاره‌یل عراقى.

وه‌ل ئه‌وه‌یشا كورده‌یل فه‌یلى وه‌ سستم میرنشینیه‌یل كار كردنه‌و چه‌نه‌ها میرنشینى داشتنه‌و ئاخرین میرنشینى حوكم (غوڵام ره‌زاخان) بویه‌ ك یه‌كیگ بویه‌ له‌و كه‌سه‌یله‌ ك كاندید كریا ئه‌را وه‌رگرتن پاشایه‌تى عراق، وه‌لى ئنگلیز مه‌لك فه‌یسه‌ڵ هه‌ڵوژان له‌وه‌ر خاتر به‌رژه‌وه‌ندى خوه‌یان.

ئیسه‌یش دویاى ئه‌و هه‌مگه‌ تاریخه‌ له‌ ڕه‌سانه‌یه‌تى، كورده‌یل فه‌یلى ئاواره‌و ده‌روه‌ده‌ر شاره‌یل كریان و بیبه‌ش كریان له‌ هه‌ق شوناسنامه‌ى عراقى وه‌بى ئه‌وه‌ك هویچ بنه‌مایگ مه‌نتقى، ك خاوه‌ن هه‌زاران ساڵ له‌تاریخ پڕ ده‌سكه‌فت شارستانى و خاوه‌ن راكانى خاك و نیشتمان بوینه‌. وه‌ هه‌رحاڵ بیبه‌شكردن كورد له‌ هه‌قه‌یلى وه‌تایبه‌ت له‌شوناسنامه‌ گه‌وراترین كیشه‌ى ئنسانیه‌ له‌بان ئاست دونیا. بیگومان هه‌ر له‌شوون دروسبوین كوومار عراقیش، حكوومه‌ته‌یل یه‌ك له‌شوون یه‌ك ده‌س كردنه‌ ته‌عریبكردن ناوچه‌یل كورد فه‌یلى و كه‌مه‌وكردن شماره‌یان، چوینكه‌ كورده‌یل فه‌یلى وه‌ ئه‌وه‌ ناسریان ك مه‌ردمانیگ به‌هره‌مه‌ن و مه‌یدانیگ ئابوورى گرنگ وڵات له‌وه‌رده‌سیان بوى، به‌ڵكوو له‌ فره‌چشت له‌نواى هاووڵاتیه‌یل عه‌ره‌ب بوین له‌و ناوچه‌یله‌ ك له‌تیان ژیان چ له‌ڕوى كلتوور و ریز و حورمه‌ت كومه‌ڵایه‌تى چ له‌دارایى یا سه‌روه‌ت و پایه‌ى ئابوورى و چ له‌ڕوى فامستن و هویره‌وكردن سه‌رده‌میانه‌، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش خاوه‌ن یه‌كیگ له‌ گه‌وراترین بازاڕه‌یل بوین ك ناسریا وه‌ بازاڕ (شۆرجه‌)و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش ئنتماى بته‌ویگ داشتن ئه‌را نیشتمان و كورد و كوردستان و ناویانیش له‌بان ناوه‌یله‌و بوى له‌ جموجویل ڕزگاریخواز كورد و چه‌نه‌ها شه‌هید و قوربانى دانه‌ له‌وه‌ر خاتر هه‌ق و ئازادى مه‌ردم كوردستان، ته‌نانه‌ت له‌ پارته‌یل كوردییش و له‌وانه‌یش (پارت دیموكرات كوردستان) له‌ سه‌ركردایه‌تى تا پێشمه‌رگایه‌تى به‌شدار بوینه‌. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش سه‌رۆك بارزانى له‌كتاوه‌گه‌ى خوه‌ى( بارزانى و جموجویل ئازادیخواز كورد) ئشاره‌ت وه‌و راسیه‌ كردگه‌و ئویشیگ : پیشوازیكردن كورده‌یل فه‌یلى وه‌ شیوازیگ فره‌ فراوان بوى له‌ هاتن ئه‌را ناو پارت و یه‌یش وه‌سه‌به‌ب هس نیشتمانپه‌روه‌رى پاك و بیگه‌ردیان بوى و له‌لیانیش ره‌سیه‌ پله‌ى سه‌ركردایه‌تى له‌ حزب.

وه‌لى له‌بان ئه‌و هه‌مگه‌ هه‌وڵ و ته‌قلاى كورده‌یل فه‌یلیه‌، نووڕید ئیسه‌ بوینه‌سه‌ گه‌وراترین قوربانى شوناسنامه‌ى نه‌ته‌وه‌یى و هه‌قه‌یلیان ناته‌سه‌ دویاوه‌و گشت ئه‌و پاشیلكاریه‌ دژ وه‌ قانوونه‌یل ناوده‌وڵه‌تى و پرنسیپه‌یل هه‌ق ئاده‌میزاده‌و كرده‌وه‌یگ شۆڤێنى دویاكه‌فتگه‌و توان گشت مه‌ردم هه‌مان هویره‌وكردن وشوناسنامه‌ى ئه‌وان داشتوود، بیگومان یه‌یش ره‌فتاریگه‌ ك دویاجار مه‌رگ وارنیگه‌ بان مه‌ردم و بیجگه‌ ماڵویرانى هویچ تر ئه‌را كومه‌ڵگا نیاریگ .

فه‌یلیه‌یل كورد بوینه‌و ئیسه‌یش هه‌ر كوردن و هه‌ر وه‌كوردییش مینن، تا دویه‌كه‌ سته‌م فره‌یگ ده‌رهه‌قیان كریا له‌لایه‌ن دوشمنه‌یله‌وه‌و نیه‌ود ئمڕوو دووس و برایه‌یلیان پشت له‌لیان بكه‌ن و بایه‌سه‌ هێزه‌یل كوردى وه‌چه‌و فره‌یگه‌و ته‌ماشایان بكه‌ن و گشت توانایه‌یلیان بخه‌نه‌ كار له‌وه‌ر خاتر په‌یوه‌ندى برایانه‌و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش كورده‌یل فه‌یلى به‌شیگن له‌ كورد و سته‌م فه‌یلیه‌یلیش به‌شیگه‌ له‌ سته‌م ملله‌ت كوردستان و نه‌ته‌وه‌ى كورد، له‌وه‌ر ئه‌وه‌ بایه‌سه‌ گشت هه‌وڵیگ بدریه‌یگ ئه‌را راسه‌وكردن و نه‌هیشتن ئه‌و سته‌مه‌و بایه‌سه‌ هه‌وڵ بدریه‌یگ ئه‌را وه‌ هاناچگن كورده‌یل فه‌یلى و ئه‌را قه‌ره‌بوو یا ته‌عویزكردنیان و داین شوناسنامه‌ى عراقى وه‌پیان و گشت هه‌قه‌یل ڕٍه‌واى خوه‌یان جوور به‌شیگ دانه‌وڕیاگ و ره‌سه‌ن له‌ خه‌ڵك كوردستان و عراق، یه‌یش تویه‌نیم بویشیم: هه‌م جى وه‌ جیكردن ئه‌ركیگ نه‌ته‌وه‌یى و نیشتمانیه‌و هه‌م هه‌وڵیگ ستراتیجیه‌ ئه‌را دابینكردن ئاینده‌ى رووشنایگ ئه‌را گشت ملله‌ت كورد.