ماف كورد له‌ده‌ستووره‌يل هه‌ميشه‌يی عيراق

شفق نيوز

دگان وه‌پيانانه‌و دوياتر له‌لێ خوه‌يان دويايه‌و كيشانه‌و به‌تاڵيانه‌ بويه‌‌. له‌ وه‌ختێگ ده‌وڵه‌ت عيراق هاته‌دی، هه‌ميشه‌ ئه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ وه‌ده‌س كيشه‌ێگ سياسی كوينه‌و مه‌ينه‌ت چه‌شيه‌و وه‌ی مه‌مه‌ريشه‌ عيراق ئوقره‌ييه‌گ سياسی وه‌ خوه‌ی نه‌يه‌، ئه‌ويشه‌ له‌ باوه‌ته‌ كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ باشوور كوردستانه‌. ئه‌ی باشووره‌ كوردستانه‌ ك وه‌ په‌ی چه‌ند رێكه‌فتنامه‌ ناوده‌وڵه‌تی وه‌زووره‌ملی وه‌ ئه‌ی ده‌وڵه‌ت تازه‌ی عيراقا لكاننه‌ی، ئه‌وه‌ بوی له‌ ئه‌نجاما نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ ساده‌ترين مافه‌ نه‌ته‌وه‌يی و نيشتمانی ره‌وای خوه‌ی بێبه‌ش كريا، هه‌رچه‌ن بوين مێژووێگ كوينه‌ی حاشائه‌ڵنه‌گر چوی نه‌ته‌وه‌ی دويم له‌ عيراقا شان وه‌شانه‌ وه‌ل نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌وا. وه‌جوورێگ ئه‌و رژيمه‌يله‌ يه‌ك له‌دويای يه‌كه‌ ك حوكم عيراقيان كرد، له‌ مامله‌كردن وه‌ل ئه‌ی مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وه‌يیا له‌ هه‌رچێ ره‌سم و نه‌ريته‌ لادان و ته‌مام پره‌نسيپ و ياسا و رێسايل ناوده‌وڵه‌تيش تايبه‌ت پاراستن ماف نه‌ته‌وه‌يل تره‌ك توڕێ ئه‌ڵكيشان، بێجگه‌ له‌يه‌يشه‌ ئه‌و ده‌ستووره‌يله‌گ له‌ لايه‌ن ئه‌و رژيمه‌يله‌ ده‌رچێن، واقيعی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ ناونی ره‌نگ نيايه‌و ك ئاوه‌ختێگ ره‌وا ديرێد ئه‌را وه‌گ وه‌ جوورێ سه‌روه‌خوه‌يی ناويش وه‌دی بارێدو به‌شداری سياسی كارای بكا له‌ چوارچيوه‌ی عيراقا. ئه‌گه‌ر چه‌ له‌روی تيۆرييه‌و له‌فره‌ له‌و ده‌ستووره‌يله‌ دگان وه‌ مافه‌يل نه‌ته‌وه‌يی كوردا نريايه‌.

- دروس بوين ده‌وڵه‌ت عيراق و مافه‌يل كورد

دويای وه‌گ ده‌وڵه‌ت عيراق له‌ ساڵ ١٩٢١ زايينی وه‌ ده‌س ده‌سڵات به‌ريتانيا هاته‌ مه‌يدان كايه‌ی سياسيه‌و، يه‌كم ده‌ستوور هه‌ميشه‌يی ئه‌را ئه‌و ده‌وڵه‌ت نا تا چوی بنچينه‌ی ياسا و قانوون بوود ئه‌را ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌و ته‌مام سيستم ياسايی له‌سه‌رێ بنيای بكه‌ن، ئه‌ی ده‌ستووره‌ له‌ عيراق پادشاييا كاروه‌پێ نه‌كريا، ئه‌وه‌ بوی ئه‌ی رژيمه‌ دوای وه‌پا بوين بڵوزه‌ی ئاگر شۆڕش ١٤ ته‌مموز ساڵ ١٩٥٨ وه‌ پراتێك ڕميا، دی له‌ سايه‌ی رژيم كۆماريا ژماره‌ێگ ده‌ستوور وه‌ختی له‌دويايا هات. له‌ی سويكه‌يشه‌و ك ده‌وڵه‌ت عيراق پێكهاتيه‌ له‌چه‌ن نه‌ته‌وه‌و ئايين جياجيا، دوينيمن ده‌ستووره‌يل عيراق هه‌ميش ته‌مومژاوين و تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵه‌ كريايه‌ وه‌ل ئايدۆلۆجيايا له‌ وه‌رايوه‌ر ماف پێكهاته‌يله له‌ عيراق‌ وه‌تايبه‌ت مافه‌يل نه‌ته‌وه‌ی كورد‌ ك هه‌ر ئه‌ی جووره‌ مه‌نيه‌سان.

له‌ دويای كوده‌تای ١٧ ته‌مموز سال ١٩٦٨ زايينی و كۆنترۆڵكردن ده‌سڵات عيراق له‌ لايه‌ن حزب به‌عسه‌و، ديارده‌ی ده‌ركردن ده‌ستوور وه‌ختيه‌يل رژيم كۆماری باو بوی هه‌ر وه‌رداوم بوی، له‌ی رويشه‌و ئه‌ی قۆناغ په‌ره‌سه‌نين ده‌ستوور له‌ عيراقا وه‌دی هاتن دوده‌ستوور وه‌ختی وه‌ خوه‌ی دی، ئه‌وانه‌يشه‌ پێكهاتوين له‌ ده‌ستوور وه‌ختی ٢١ ئه‌يلول ساڵ ١٩٦٨ و ده‌ستوور وه‌ختی ١٦ ته‌مموز ساڵ ١٩٧٠ ك تادويا رووژ ڕميان رژيم به‌عس له‌(٩/٤/٢٠٠٤) كار وه‌ پێ كريا. ئه‌گه‌ر چه‌ له‌ ساڵ ١٩٩٠ رژيم به‌عس پرۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌ميشه‌يی ده‌ركرد، وه‌لی هه‌ر وه‌ پرۆژه‌ييه‌و مه‌نه‌ی بێ ئه‌وگ بچوود بوار جيوه‌جی بوين. دويای راپه‌ڕين و ده‌رپه‌ڕين كوردستانيه‌يل له‌ عيراق و ئه‌ڵوژانن ئه‌نجومه‌ن نيشتمانی كوردستان له‌ ساڵ ١٩٩٢، ئه‌نجومه‌ن نيشتمانی كوردستان پرۆژه‌يگ ده‌ستووری ئه‌را كۆمار عيراق فيدراڵ دانا چوی پێشنيازێگ ئه‌را ده‌ستوور هه‌ميشه‌يی عيراق فيدراڵ له‌ دويارووژا.

- ده‌ستوور وه‌ختی ٢١ ئه‌يلوول ساڵ ١٩٦٨

دويای سه‌ركه‌فتن ئه‌ی كۆدتايه‌ ك له‌ ١٧ ته‌مموز ساڵ ١٩٦٨ حزب به‌عس وه‌ ده‌سميه‌ت ده‌سته‌ی له‌ ئه‌فسه‌ره‌يل كۆشك كۆمار كرده‌ی‌، ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردايه‌تی شوڕش(مه‌جليس قياده‌ی سه‌وره‌) له‌ ٢١ ئه‌يلول ساڵ ١٩٦٨ ده‌ستوورێگ وه‌ختی تازه‌ دانا وه‌ جوورێگ ئه‌ی ده‌ستوور وه‌ختی تازه‌يه‌ وه‌ نوڕسن خوه‌ی وه‌ قه‌وی زانين ناسيۆناليزم عه‌ره‌وی له‌ پێكهاته‌ی ده‌وڵه‌ت عيراق ده‌ق نويس كرد. وه‌يه‌يشه‌ رۆڵ نه‌ته‌وه‌يل تره‌ك و مافه‌يليان له‌ ده‌ستوور خريا پشت گووش، له‌ی رويشه‌و مادده‌ی يه‌كم ئه‌ی ده‌ستووره‌ ك ده‌ق نويس كريايوی ك كۆمار عيراق ده‌وڵه‌تێگ ديموكرات و‌ ميللييه‌، بنه‌مای ديموكراسيه‌ت و جه‌ماوه‌ريگه‌ی خوه‌ی له‌ ميرات عه‌ره‌و وه‌ گيانێگ ئسلاميه‌و خوه‌ی ئه‌ڵچنێد.

مه‌ردم عيراق به‌شيگن له‌ نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌و و ئامانجيشيان ئه‌وه‌سه‌ عه‌ره‌و سه‌رتاسه‌ر يه‌ك بگرن، حكومه‌تيش پابه‌نده‌ وه‌كاركرن ئه‌را ره‌سين وه‌ ئه‌ی ئامانجه‌. هه‌ر ئه‌و جووره‌گ مادده‌ی چوارم ئه‌ی ده‌ستوور هه ‌ئه‌و مه‌يله‌ دوواره‌وه‌ ئه‌كا و ده‌ق نويسه‌گه‌يشێ له‌يواسه‌(ئسلام ئايين ده‌وڵه‌ت و بنه‌مای بنه‌چن ده‌ستووره‌گه‌يه‌و زووان عه‌ره‌ويش زووان فه‌رمييه‌).

- مافه‌يل نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ سايه‌ ده‌ستوور وه‌ختی ١٩٧٠

ده‌ستوور وه‌ختی٢١ ئه‌يلوول ساڵ ١٩٦٨ له‌ ديد حزب به‌عسه‌و به‌س يه‌نه‌وی ك ئه‌و رژيمه‌ به‌رقه‌رار بكا ك ئارزوومه‌ند وه‌ ئه‌وه‌سه‌ باريده‌ كايه‌وه‌، ئه‌را يه‌يشه‌ دويای كه‌متر له‌دوساڵ ده‌ستوورێگ وه‌ختی تره‌ك له‌ ١٦ ته‌مموز ساڵ ١٩٧٠ ده‌ركرد تاگه‌ر بووده‌ مكانيزم حوكم له‌ ده‌وڵه‌ت و له‌ ئه‌و رێه‌و هويره‌و كردن و ديد خوه‌ی ئه‌را ده‌سڵات و جه‌مگا به‌رجه‌سته‌ بكا، ئه‌گه‌رچه‌ رژيم وه‌ره‌واڵه‌ت يه‌ سه‌لمان ك له‌ روی ده‌ستوورييه‌و ئۆتۆنۆمی وه‌ كورد ئه‌ده‌ی و ياسای ئوتۆنۆمی له‌ ساڵ ١٩٧٤ ده‌رچی، وه‌لی وه‌درێژی ته‌مه‌ن رژيم ناوبريای، نه‌ته‌وه‌ی كورد تويش دڕندانه‌ترين نه‌هامه‌تی و هه‌ڵامات ئه‌وسڕين و پاكه‌و‌كردن نژادی و پرۆسه‌ی له‌ ناوبردن وه‌ جه‌م وكۆ هات. چوين ك ده‌ستووره‌گه‌ له‌ ريشگا شوئار يه‌ك بوين عه‌ره‌و و ئازادی عه‌ره‌و و سۆشياليزم عه‌ره‌وی نويسياويد. هه‌ر وه‌وجووره‌گ له‌ مادده‌ی سێيه‌م ده‌ستوور وه‌ختی هاتويد تا بوود وه‌ربه‌سێگ قايم له‌وه‌رده‌م خواست و ئوميده‌يل نه‌ته‌وه‌ی كورد ئه‌ويشه‌ له‌ رێ هه‌ردو بڕگه‌ی ماده‌گه‌ ك ئويشن( سياده‌ی عيراق يه‌ك پارچه‌يه‌و به‌ش بشه‌و ناده‌ی) و(خاك عيراق يه‌ك پارچه‌سه‌و به‌ش به‌شه‌و ناده‌ی و ناده‌يش سه‌ر ئه‌را هويچ به‌شێگ به‌خه‌ف‌نيه‌يد).

- پرۆژه‌ی ده‌ستوور هه‌ميشه‌يی عيراق له‌ ساڵ ١٩٩٠

دويا ته‌مام بوين جه‌نگ عيراق- ئيران له‌ ساڵ ١٩٨٨، رژيم به‌عس حوكمڕان بڕێگ بانگه‌وازی وه‌ڕه‌واڵه‌ت له‌ عيراقا خه‌سه‌ جم و جويل ئه‌ويه‌ش وه‌ مه‌به‌س سوودوه‌گرتن له‌ ئه‌زموونی جه‌نگ ماڵوێرانكه‌ره‌يل و ته‌قلا ئه‌را بنوانانن بنه‌مايل جه‌مگای مه‌ده‌نی و ده‌وڵه‌ت قانوون، ئه‌وه‌ بوی وه‌ قسيه‌ی خوه‌ی كار ئه‌را ده‌ركردن ده‌ستوورێگ هه‌ميشه‌يی ئه‌را وڵات كرد. ئه‌را ئه‌ی مه‌بسيشه‌ چه‌ن كۆڕ رێخريا و چه‌ن له‌يكه‌و‌دان چڕوپڕ له‌باره‌ی ده‌ستوور كريا، وه‌جوورێگ قه‌وڵيان داويد ك عيراق بكه‌ن ده‌وڵه‌ت دامه‌زريايل، وه‌لی ئه‌و هه‌مگه‌ دياڵۆگه‌و له‌يكه‌ودانه‌يله‌ ته‌نيا په‌رده‌ێگ بوين و رژيم له‌ پشتيه‌و تاوان داگيركردن كوێت شارته‌و.

ده‌ستوور تازه‌گه‌يش هه‌روه‌و شێوه‌ كردن و ئه‌وه‌يشه‌ ڵێڵ بوی، ماف نه‌ته‌وه‌يی بێجگه‌ له‌ عه‌ره‌وه‌ له‌ عيراق وه‌ تايبه‌ت نه‌ته‌وه‌ی كورد ك وه‌ دويم نه‌ته‌وه‌ی بنچينه‌ له‌ وڵات هساو ئه‌ده‌ی خريا پشت گووش، له‌ی رويشه‌و له‌مادده‌ی ٦ پرۆژه‌ی ده‌ستوور ساڵ ١٩٩٠ وه‌ی جووره‌ ئيشاره‌ ئه‌را كورد و مافه‌يل له‌ عيراق كه‌ن ك(مه‌ردم عيراق له‌ عه‌ره‌و و كورد پێكتيه‌يد، ده‌ستووريش دگان وه‌ ماف نه‌ته‌ويه‌يل كورديش نايه‌، هه‌رئه‌و جووره‌گ مافه‌يل ره‌وای گشت عيراقيه‌يل له‌چوارچوو يه‌كپارچه‌ بوين نيشتمان و ده‌وڵه‌ت و جه‌مگايا مسۆگه‌ر ئه‌كا). وه‌ يه‌ي‌شه‌ ئه‌و‌ مافه‌يل كوردييه‌ له‌ بڕگه‌ی(ر) مادده‌ی ٥ ده‌ستوور وه‌ختی ساڵ ١٩٧٠ كه‌ميانه‌و كرديه‌ ك نويساويد(مه‌ردم عيراق له‌ دو نه‌ته‌وه‌ی سه‌ره‌كی پێكهاتيه‌ ك عه‌روه‌ و  كوردن، ئه‌ی ده‌ستووريشه‌ مافه‌يل نه‌ته‌وايه‌تی كورد و مافه‌يل ره‌وای گشت كه‌مينه‌يل تره‌كيش له‌چوارچوو عيراق يه‌كپارچه‌ ئه‌سه‌ڵمنێد. دی وه‌رده‌وام مافه‌يل كورد چوی كۆمه‌يگ ماف وه‌يه‌كا ڕشيای له‌ ناونی ده‌قه‌يل ده‌ستوور وه‌ختی و هه‌ميشه‌يیه‌يل عيراق مه‌نيه‌سه‌ی. هاوه‌ختيش جمشت رزگاريخوازی كورد له‌ خه‌بات كردن ده‌س نه‌كيشايه‌ و له‌ په‌نای چه‌سپانن مافه‌يل كورد له‌ ده‌ستووور عيراقا، تا ئه‌وه‌ بوی سيستم فيدراڵ ئه‌را حوكمڕانی عيراق پيشناز كريا، وه‌لی وه‌ل ئه‌وه‌يشا مافه‌يل كورد هه‌ر وه‌ نيمه‌و ناته‌مام مه‌نان له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ رووشنايی تايبه‌تمه‌ندی مه‌ردم كوردستان و ئه‌و راسيه‌گ مه‌ردم باشووركوردستان دێرن ك به‌شێگ له‌ نه‌ته‌وه‌ی كوردن.

كتاو(مافه‌يل مه‌ردم كورد له‌ ده‌ستووره‌يل عيراقا) نويسه‌ره‌گه‌ی شۆڕش حه‌سه‌ن عومه‌ره، ئه‌ی‌ كتاوه‌ وه‌ دۆكيومێنت كردن گشت مافه‌يل ره‌وای مه‌ردم كورد ك رژيمه‌يل يه‌ك له‌دويای يه‌ك عيراق ك دگان نانسه‌پێا و ئمجا دويای وه‌ به‌تاڵه‌يانه‌و بويه‌ و روی له‌لێ ئه‌ڵگه‌رداننه‌ تا ئه‌و بوی رژيم به‌عس خوه‌ی فه‌رز كه‌ر ڕميا و  فيدراڵی بويه‌ حوكمڕانی عيراق ئه‌ڵوژياو كورد بويه‌ شه‌ريك يا به‌شدار بنچينه‌یی له‌ كيان ده‌وڵت تازه‌يه‌ عراق و ده‌ستوور هه‌ميشه‌يی ئه‌ی وڵاته‌.

فه‌تحوڵڵا حوسه‌ینی‌