هووز دونبولى و بڕیگ له‌ میره‌یلى

شفق نيوز

له‌و‌ه‌ر خاتر ئه‌وه‌ك له‌ سه‌رده‌م"مه‌ئموون عه‌باسى و ته‌یموور له‌نگ  و سوڵتان سه‌لیم عوسمانى و سه‌فه‌ویه‌یل" په‌خش و بڵاو كریانه‌ ئه‌را(خوه‌راسان و قووچان و گه‌نجه‌و قه‌ره‌باغ و قه‌ره‌جه‌داغ)و شوونه‌یل تر، ك بوینه‌سه‌ چه‌ن به‌شیگه‌وه‌ جویر(دونبولى ئه‌یوبخانى، دونبولى به‌گزاده‌یى، دونبولى شه‌مسكى، دونبولى عیسا به‌گ)، وه‌ل ئه‌وه‌یشا ئى تیره‌ له‌ سه‌ده‌ى( 4 ك)تا سه‌ده‌ى(9  ك)وه‌رده‌وام فه‌رمانڕه‌وایى خوه‌یان داشتنه‌.

* میر جه‌عفه‌ر دونبولى یه‌كم: مه‌به‌س له‌ى پیاوه‌(جه‌عفه‌ر كوڕ یه‌حیاى به‌رمه‌كى)ه‌، ك وه‌زیر هاروون ره‌شید بویه‌، وه‌لى ئى هه‌واڵه‌ جى گومانه‌، ئنجا ئویشن جه‌عفه‌ر به‌رمه‌كى هویچ وه‌ختیگ  دونبولى نه‌ویه‌، ئه‌گه‌ر كوردیش بویه‌، ئه‌وه‌ جویر ئه‌وه‌ك له‌ شه‌ره‌فنامه‌ ئشاره‌ت ئه‌ڕاى كریاگه‌ له‌كورده‌یل كویه‌ن ده‌وروه‌ر خوه‌راسانه‌ وه‌رجه‌ سه‌رده‌م ئسلام. ئه‌گه‌ریش وه‌گووره‌ى باوه‌ڕ نویسه‌ره‌یل بووگ، ئه‌وه‌ جه‌عفه‌ر دونبولى بایه‌سه‌ میر جه‌عفه‌ر كوڕ میر حه‌سه‌ن بووگ، ك له‌ ساڵه‌یل (226 – 227 ك) دژ  موعته‌سه‌م خه‌لیفه‌ى عه‌باسى هه‌ڵسیاو مه‌ردم فره‌یگ  كه‌فته‌ شوونى و موعته‌سه‌میش" عه‌بدوڵڵاى ئه‌زدى " كلكرده‌ ئه‌ڕا موسڵ و داوا له‌لى كرد بكه‌فیگه‌ جه‌نگه‌وه‌، جه‌عفه‌ریش له‌ى وه‌خته‌ له‌( مانعێس )بوى و عه‌بدوڵڵا له‌بانى زاڵ بوى و مانعێس له‌لى داگیر كرد، ئنجا جه‌عفه‌ر په‌نا برده‌ كویه‌ى" داسن "و له‌ورا مه‌ند، وه‌لى عه‌بدوڵڵا هه‌ر كه‌فته‌ شوونى و جه‌عفه‌ریش هیز فره‌یگ  گرده‌و  كرد و عه‌بدوڵڵا شكیاوه‌و به‌ش فره‌یگیش له‌  له‌شكره‌گه‌ى له‌ناو برد و قه‌یریگیش له‌لیان ده‌سگیر كرد، یه‌كیگ  له‌وانه‌یش( ئسحاق كوڕ ئه‌نه‌س)بوى، ك مامه‌ى عه‌بدوڵڵاو خه‌سویره‌ى خود جه‌عفه‌ر بوى و گشتیان كوشت، وه‌لى وه‌ختیگ  ك ئى هه‌واڵه‌ ره‌سیه‌ "موعته‌سه‌م " ئه‌ویش فه‌رماندا( ئیتاخ )وه‌ له‌شكریگه‌وه‌ په‌لامارى به‌یگ ، ساڵ 220 ئه‌و په‌لاماره‌ ئه‌نجام دریاو (ئیتاخ)یش وه‌ له‌شكر فره‌یگه‌وه‌ ده‌وریان داو ده‌سكرده‌ كوشتن كورده‌یل و مه‌ردمان فره‌یگ له‌ فه‌قیرو بیده‌سڵات كورد یه‌خسیر كرد و ڕه‌وانه‌یان كرد ئه‌را تكریت و(جه‌عفه‌ر)یش ده‌رمانخوارد خوه‌ى كرد و سه‌ر ئه‌ڕایان نه‌چه‌مان.

* میر محه‌مه‌د یا میر ئه‌حمه‌د دونبولى: ئى میره‌ چواره‌مین میر بنه‌ماڵه‌ى فه‌رمانڕه‌واییه‌و له‌( شام)فه‌رمانڕه‌وا بویه‌و ماوه‌یگیش  له‌ هه‌ریم (حه‌كارى) بویه‌و بڕیگ  شوونه‌وار گرنگ  له‌لى مه‌نده‌سه‌جى، ك له‌وه‌خت خوه‌ى دامه‌زریانه‌و له‌وانه‌یش قه‌ڵاى ( باى). ئى میره‌ رووشنهویر و زاناى دینى بویه‌و كتاوه‌یل فره‌یگ  له‌ باوه‌ت زانست و هونه‌ره‌وه‌ داناگه‌و له‌ساڵ (997 ز) مردگه‌و له‌ قه‌ڵاى" باى "وه‌خاك سپاریاگه‌.

* میر سلێمان دونبولى: ئى میره‌ رابه‌ر دینى و جه‌هانى بویه‌و ده‌سڵات داشتگه‌ له‌بان قه‌یرى شار و هه‌ریم كوردستان و شام و ئازه‌ربایجان، له‌ ناوچه‌ى (سنجار)یش وه‌ناو خوه‌یه‌وه‌" سه‌راى سلێمان "دروسكردگه‌. وه‌ل ئه‌وه‌یشا قه‌ڵاو خانه‌قاو خوه‌ندگاى دینى فره‌یگیش دروسكردگه‌، ئه‌ویش له‌وه‌ر خاتر ئه‌وه‌ك تا مه‌ردم له‌تى هووكاره‌ى زانست و هونه‌ر بوون، ئنجا له‌یوا باس كه‌ن و ئویشن ك گوایا" شێخ ره‌جه‌ب پرسى "خاوه‌ن كتاو (مشارق الانوار) له‌دووسه‌یل تایبه‌ت ئه‌و بویه‌. میر سلێمان دونبولى له‌ ساڵ (1019ز)مردگه‌.

* میر جه‌عفه‌ر دویم: ئى میر جه‌عفه‌ره‌ زانیارى له‌باره‌یه‌وه‌ كه‌مه‌، ك گوایا كوڕ میر سلێمان بویه‌و له‌ سه‌رده‌م ده‌سڵات ئه‌و له‌كویه‌ى" سه‌نجران "نزیك قه‌ڵاى دونبول (كانى زێڕه‌)دوینریاسه‌وه‌، زێڕ وه‌ماناى ته‌ڵا تیه‌یگ ، وه‌و شوونیشه‌ وتنه‌" زێڕى جه‌عفه‌رى ". ئى كه‌سایه‌تیه‌ له‌ ساڵ (1050ز) مردگه‌.

*میر یه‌حیا: میر یه‌حیا له‌وه‌خت خوه‌ى پیاویگ ده‌سڵاتدار بویه‌، له‌ كویه‌یل كوردستان و ئازه‌ربایجان و شام (1200) ته‌كیه‌ دروسكردگه‌و گوایا (3) هه‌زار خیزان(مه‌سیحى)یش له‌ژیر فه‌رمانى بوینه‌.

كتاو" به‌هه‌یشت "ئه‌مین زه‌كى به‌گ له‌ لاپه‌ڕه‌ى"385 "تاریخه‌گه‌ى، له‌یوا داسه‌ى قه‌ڵه‌م ك باسه‌گه‌ى له‌ كتاو" شه‌ره‌فنامه‌ "وه‌رگرتگه‌، وه‌لى(مه‌لا جه‌میل رۆژبه‌یانى)ئویشیگ: من خوه‌م شه‌ره‌فنامه‌ ئه‌ڵه‌وگه‌ردانمه‌ ئه‌را زووان عه‌ره‌بى و ئى باسیشه‌ له‌ زووان ئه‌مین زه‌كى به‌گه‌وه‌ هاته‌سه‌ ده‌سم، چوینكه‌ ئه‌و هه‌واڵه‌ له‌ شه‌ره‌فنامه‌ نه‌ویه‌. میر یه‌حیا له‌ ساڵ (477ك – 1086 ز)مردگه‌ .

* میر جه‌عفه‌ر" شه‌مس ئه‌لمولك ": گوایا پیاویگ  ده‌سڵاتدار بویه‌و شوونه‌وار فره‌یگ  له‌ شوونى مه‌نده‌سه‌ جى، له‌ گشتیانیش وه‌ناوبانگتر" مه‌ناره‌ى شه‌مس "، میر جه‌فه‌ر هاوچه‌رخ (مه‌نوچه‌ر كوڕ فه‌ره‌یدوون شیروان شا) بویه‌ ك وه‌بنه‌ماڵه‌ى"به‌نى كه‌سران"ناسریانه‌، له‌ ساڵه‌یل(510)ى كووچى وه‌دویاوه‌، دویه‌ت پاشاى گورجستان خوازیه‌و تا ساڵه‌یل (555 ك) له‌ژیان بویه‌. ئنجا ئى پیاگه‌و میر جه‌عفه‌ر شه‌مس ئه‌لمولك هه‌ردوگیان دووس" خاقانى "بوینه‌ ، ك فره‌جار تاریفیه‌و دیان. میر جه‌عفه‌ر ساڵ (535 ك – 1144 ز) مردگه‌ .

* ئه‌میر به‌گ دونبولى: گوایا هاوچه‌رخ سوڵتان( سه‌نجه‌ر سه‌لجووقى511 ك – 1131ز) بویه‌و دووسایه‌تى و په‌یوه‌ندى فره‌یگ  وه‌یه‌كه‌وه‌ داشتنه‌، له‌ شار" خۆیى"شوونه‌وار فره‌یگى مه‌نده‌سه‌وه‌، ئى میره‌ ئه‌گه‌ر له‌ شوون میر جه‌عفه‌ر "شه‌مس ئه‌لمولك" بویگه‌ فه‌رمانڕه‌واى دونبولى، ئه‌وه‌ بیگومان نه‌ڕه‌سیه‌سه‌ چه‌رخ سه‌ڵته‌نه‌ت سوڵتان سه‌نجه‌ر . ئه‌میر به‌گ دونبولى له‌ ساڵ (1194ز) مردگه‌.

* میر ئه‌حمه‌دخان دونبولى: یه‌یش كوڕ(ئه‌میر به‌گ)و پیاویگ  توانادار و ده‌سڵاتدار بویه‌،  فره‌ حه‌ز له‌وه‌ كردگه‌ ئاشنایه‌تى وه‌ل زانایه‌یل و ئه‌ده‌ب دووسه‌یلا بیاشتووگ. كتاوه‌یل  مه‌ولانا جه‌لاله‌دین ڕوومى و دیوانه‌گه‌ى" شه‌مس ته‌وریزى "كاریگه‌رى فره‌یگ  داشتگه‌ له‌بانى، میر ئه‌حمه‌دخان له‌ ئاوایى" بابا ئه‌حمه‌د "نزیك كویه‌ى  سه‌نجه‌ران له‌دایگ بویه‌و  ك ئاوایه‌گه‌ وه‌ناو خوه‌یه‌وه‌ بویه‌و هه‌ر له‌ورایش مردگه‌و نریاسه‌ قه‌ور. له‌كتاو شه‌ره‌فنامه‌ ئى میر ئه‌حمه‌ده‌ وه‌ناو(شێخ ئه‌حمه‌د به‌گ)ناوبریاگه‌و له‌ نه‌وه‌یل(عیسا به‌گ)ه‌و گوایا له‌ سه‌رده‌م" ئاق قۆیۆنلوو  800 – 908 ك "ده‌وڵه‌ت دامه‌زرانگه‌و قه‌ڵاى "باى و حه‌كارى " داگیر كردگه‌. دویاى مردنیشى شێخ ئبراهیم و شێخ به‌هلوول كوڕه‌یلى شوونى گرتنه‌، له‌یه‌یش ئه‌ڕامان ده‌ركه‌فیگ  ئه‌و كتاوه‌یله‌ ك دونبولیه‌یل خوه‌یان له‌باوه‌ت بنه‌ماڵه‌ى خوه‌یان نویاننه‌سه‌ى، زانستیانه‌و جى متمانه‌ نیه‌.

* میر ئبراهیم: ئى میره‌ ناوچه‌ى فه‌رمانڕه‌وایه‌گه‌ى له‌ ته‌وریز بویه‌، ك وه‌ختى جه‌نگیزخان مه‌غوولى كه‌فته‌سه‌ وڵاتگرى، له‌ڕى ئاشتى و دووسایه‌تیه‌وه‌ ڕه‌فتار وه‌لیا كردگه‌، وه‌ى شیوه‌ مقه‌یه‌تى وڵاته‌گه‌ى ژیرده‌س خوه‌ى كردگه‌ له‌ویرانكارى وتاڵانكردن مه‌غوول و له‌ساڵ (692 ك)مردگه‌ . وه‌لى دیاره‌ ئى هه‌واڵه‌ جى متمانه‌ نیه‌، چوینكه‌ جه‌نگیزخان مه‌غوول له‌ ناونى ساڵه‌یل(542 – 624 )بویه‌.

 

ت: جه‌مال ئه‌ركه‌وازى