نه‌ته‌وه‌خوازى له‌ڕوى تاریف و فامستن

شفق نيوز

له‌ ساڵه‌یل هه‌یشتاى سه‌ده‌ى وه‌رین و دویاى بڵاوبوینه‌وه‌ى په‌لاماریگ تر نه‌ته‌وه‌خوازى له‌ زوورم فره‌ى وڵاته‌یل جه‌هان، ك ئه‌ویش له‌ ئاكام شكه‌ستهاوردن ئایدۆلۆجیاى ماركسیه‌ت و كۆمۆنیستى و كووتاییهاتن جه‌نگ سه‌رد.

 

له‌و رووشنهویره‌یله‌ ك گرنگى فره‌یگ دانه‌سه‌ مه‌سه‌له‌ى نه‌ته‌وه‌خوازى"ئێرنێست گیلنه‌ر 1925-1995"ك مامۆستاى فه‌لسه‌فه‌و فكرمه‌نیگ ناودار كومه‌ڵناسى بویه‌، له‌ى باوه‌ته‌و ئویشید(نه‌ته‌وه‌ فه‌رهه‌نگ و ئیراده‌س، نه‌ته‌وه‌ ئه‌و چوارچیوه‌سه‌ ك هه‌ردوگ یه‌كه‌ى سیاسى و خواست و فه‌رهه‌نگى نه‌ته‌وه‌یى وه‌ یه‌كه‌و گریه‌ ئه‌یاد)و تاریف نه‌ته‌وه‌خوازى وه‌ى شیوه‌ ئه‌كاو ئویشێد(یه‌ په‌یوه‌ندییگه‌ له‌ناونى یه‌كه‌ى سیاسى و یه‌كه‌ى فه‌رهه‌نگى)، ك وه‌ راى گیلنه‌ر نه‌ته‌وه‌خوازى هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌و بنه‌مایگ سیاسیه‌و یه‌كیه‌تى نه‌ته‌وه‌یى و ده‌سه‌ڵات سیاسى بایه‌د یه‌ك بگرن.

 

وه‌ل ئه‌وه‌یشا ئه‌نتۆنى سمیس ك ئه‌ویش له‌ مامۆستایه‌یل ناودار زانكۆى ئابوورى له‌نده‌نه‌، وه‌ى شیوه‌ باس له‌ بنه‌مایه‌یل فكرى نه‌ته‌وه‌خوازى ئه‌كا:

* كوومه‌ڵگاى ئنسانى هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاى دروسبوینى دابه‌ش بویه‌سه‌ بان نه‌ته‌وه‌یل جیاجیا.

* هه‌ر نه‌ته‌وه‌یگ تایبه‌تمه‌ندى و دروشم نه‌ته‌وه‌یى تایبه‌ت خوه‌ى دیرێد.

* ئنتماى ئاده‌میزاد ئه‌را نه‌ته‌وه‌، مه‌رج ئازادى و پێشكه‌فتن ئه‌و ئاده‌میزاده‌سه‌.

* نه‌ته‌وه‌ سه‌رچه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات سیاسیه‌.

ئه‌گه‌ر وه‌ فامستن مۆدێرنیگه‌و ته‌ماشاى جمشت نه‌ته‌وه‌خوازى كورد بكه‌یم، شایه‌د زوڵم له‌و جمشت نه‌ته‌وه‌خوازیه‌ بكه‌یم و جوور خواست له‌لى نه‌ڕه‌سیمنه‌و، وه‌لى ئه‌گه‌ر وه‌ چه‌و مۆدێرنیسته‌یله‌و ته‌ماشاى بكه‌یم شایه‌ت خاستر له‌لى بفامیم.

 

زانستى جوگرافى له‌ دروسبوین نه‌ته‌وه‌ گرنگى فره‌یگ داسه‌ خاك هاوبه‌ش و مێژوو هاوبه‌ش و كردگه‌سه‌ى سه‌رچه‌وه‌ ئه‌را دروسبوین نه‌ته‌وه‌، وه‌لى زانست كوومه‌ڵایه‌تى زووان هاوبه‌ش و دین و فه‌رهه‌نگ هاوبه‌ش وه‌ سه‌رچه‌وه‌ى دامه‌زرانن نه‌ته‌وه‌ زانێد. وه‌ل ئه‌وه‌یشا فه‌رهه‌نگ ئۆكسفۆرد ئنگلیزى ئى جووره‌ ئاشكراى نه‌ته‌وه‌خوازى كردگه‌و ئویشێد(نه‌ته‌وه‌خوازى خواست و ئاره‌زوو مه‌ردمانیگه‌ ك له‌ ره‌گه‌ز و فه‌رهه‌نگ و زووان و ژیان هاوبه‌شن و له‌وه‌ر خاتر دامه‌زرانن ده‌وڵه‌ت سه‌روه‌خوه‌ى خه‌بات كه‌ن). له‌ فه‌رهه‌نگ هاریمانیش باس له‌وه‌ كریاگه‌ ك نه‌ته‌وه‌خوازى پیكهاتگه‌ له‌ خودگونجانن و رێككه‌فتن تاك وه‌ل ده‌وڵه‌ت.

 

ماناى ئه‌وه‌سه‌ نه‌ته‌وه‌خوازى فكریگ سیاسى – كوومه‌ڵایه‌تیه‌و ئیچنه‌ ئه‌كا ئه‌ندامه‌یل كوومه‌ڵگاى نه‌ته‌وه‌یى وه‌ خوه‌شه‌ویسى خه‌بات بكه‌ن له‌بان بنه‌مایه‌یل هاوبه‌ش نه‌ته‌وه‌ ئه‌را مقه‌یه‌تیكردن به‌رژه‌وه‌ندیه‌یل باڵاى نه‌ته‌وه‌. ئمجا بڕێگ له‌ شاره‌زایه‌یل مه‌سه‌له‌ى نه‌ته‌وه‌خوازى وه‌پیان له‌یواسه‌ وجوود نه‌ته‌وه‌یل مێژوویى كویه‌نه‌، وه‌لى فكرمه‌نه‌یل سۆسیالیست و لیبرالیست وه‌ چه‌واشه‌وه‌ دیاریكردن نه‌ته‌وه‌خوازى به‌نه‌و ئه‌را قوناغ سیاسى – كوومه‌ڵایه‌تى تایبه‌ت.

 

ئیسه‌ له‌بان ئاست جه‌هان نزیكه‌ى هه‌یشت هه‌زار نه‌ته‌وه‌ له‌بان بنه‌ڕه‌ت فه‌رهه‌نگى و زووان هه‌ن و ته‌نیا 200 ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌یى و فره‌نه‌ته‌وه‌یى هه‌ن، ماناى ئه‌وه‌سه‌ مه‌رج نییه‌ گشت نه‌ته‌وه‌یگ قه‌واره‌ى سیاسى خوه‌ى داشتوود تا وه‌نه‌ته‌وه‌ بناسریه‌ێد، ئمجا وه‌ل ئه‌وه‌یشا نه‌ته‌وه‌و جمشته‌یل نه‌ته‌وه‌خوازى فره‌یگ تویه‌نستنه‌ له‌ناو ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌یگ تر و له‌ژێر مه‌رجه‌یل ناله‌بار مقه‌یه‌تى له‌ ناسنامه‌ى نه‌ته‌وه‌یى خوه‌یان بكه‌ن و بتویه‌نن وه‌رگرى له‌ خاك و فه‌رهه‌نگ و ژیان هاوبه‌ش و بار كوومه‌ڵایه‌تى تایبه‌ت خوه‌یان بكه‌ن و له‌ هه‌وڵ دروسكردن قه‌واره‌ى سه‌روه‌خوه‌یى وه‌رده‌وام بوون جوور كورد و فلستینیه‌یل و نه‌ته‌وه‌یل تر.

 

جه‌عفه‌ر ئبراهیم

ج. ا