دیمۆكراسی خه‌وه‌ قويله‌گه‌ی رووژهه‌ڵات ناو‌ڕاس

شفق نيوز

له‌ دويای جه‌نگ جه‌هانی یه‌كه‌م (1914- 1918) هاتگه‌سه‌ ناوچه‌گه‌، له‌ماوه‌ی سه‌د ساڵ گوزه‌يشته‌ له‌ هاتن سه‌ره‌تايه‌یل دیمۆكراسی ئه‌را ڕووژهه‌ڵات هه‌رچه‌ن ك‌ تا ئيسه‌ هویچ وڵاتێگ سیسته‌م دیمۆكراسی له‌ى ناوچه‌ بنیاد نه‌نرياس ‌و نه‌ويه‌سه‌ مۆدێل و ڕێچكه‌یگ ئه‌را نه‌ته‌وه‌یل تر تا چه‌و بووڕنه‌پی و له‌ ولاته‌یل خوه‌یان بنیادی بنه‌ن .ئه‌وه‌گ هه‌س‌ ته‌نيا دو وڵاتن ئه‌ویش كه‌مترین په‌یوه‌ندی وه‌ ڕووژهه‌ڵات ناوه‌ڕاس داشتگه‌.‌ هه‌ميش كێشه‌ی گه‌ورا‌ له‌و ناونيه‌ ‌بويه‌ وه‌شێوه‌یگ هه‌میشه‌ له‌ جه‌نگ و ململانى و یه‌كتر ڕه‌ده‌وكردن  بوينه‌. ئه‌ى دو وڵاتيشه‌ ئسرائیل و توركیا بوينه‌. ده‌وڵه‌ت ئسرائیل چوينكه‌ وڵاتێگ بنیادنرياگه‌ له‌بان بنه‌مای ئاین موسایی تويش دژایه‌تی و چه‌نه‌ها جه‌نگ بويه‌سه‌و‌ وه‌ل وڵاته‌يل عه‌ره‌بی. ئه‌يه‌ چنه‌ كرد وڵاته‌یل عه‌ره‌بی هه‌میشه‌ بنیادناين دیمۆكراسیه‌ت له‌ وڵاته‌گانیان بكه‌نه‌ دويزه‌مه‌ و له‌ناوچوين له‌لای ملله‌ته‌یليان، هه‌رچه‌ن له‌ولايش ئسرائیل وه‌رده‌وام بوى له‌بان مۆدیل حوكمڕانی دیمۆكراسی خوه‌ی و هه‌نگاو گه‌ورا نا. وه‌لی جه‌هان عه‌ره‌ب گشت كێشه‌یل كه‌له‌كه‌ كرده‌ بان يه‌ك، ئه‌وه‌ بوى له‌ 2011 ته‌قیه‌و و جارێ شه‌پۆله‌گه‌ نه‌نیشتگه‌سه‌و‌ و نازانريه‌ێديش دوياڕووژیان وه‌ده‌س ئه‌و هێزه‌يل ئسلامیه‌‌ وه‌ره‌و كوو هه‌نگاو ئه‌ناد.هه‌ميش دیمۆكراسیه‌ته‌گه‌ی ئسرائیلیش وه‌خاتر ژێرپا خستن ماف فه‌له‌ستینیه‌گان ناته‌واوه‌. له‌هه‌مان وه‌خت دیمۆكراسیه‌ت توركی سه‌ره‌ڕای گشت كه‌م و كوڕییه‌یلى وه‌ختيگ ‌بنیادنرياس‌ له‌بان ده‌س" مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك" زیاتر هه‌نگاو ناين بويه‌ ڕويه‌ و كشوه‌ر ئه‌وروپای پێشكه‌فتگ وه‌و مانا ك وه‌ ئه‌وروپایكردن ولاته‌گه‌ی نه‌ك بدێده‌ پێشڕه‌وێگ ئه‌را وڵاته‌یل تر ڕووژهه‌ڵات جوور سه‌رده‌م عوسمانی. وه‌يخاتره‌ مۆدیل دیمۆكراسیه‌ت توركیايش نه‌ويه‌ چه‌ميگ جوور هه‌ر دو چه‌م دجله‌ و فورات بڕشيه‌ێده‌ ناو خاك ولاته‌یل ڕووژهه‌ڵات ناوڕاس تا ئه‌وانیش ولاته‌گانیان‌ دیمۆكراتیزه‌ بكه‌ن. هه‌ميش دیموكراتیه‌ت توركیايش چه‌نه‌ها كه‌م و كوری ديرێ جوور‌ نكۆلی كردن له‌ بوين و ماف و ئازادی كورد و ئه‌رمه‌ن و چه‌نه‌ها كێماس تر .ئيسه‌ مۆدیل توركی وه‌خاتر حزب داد و گه‌شه‌وه‌پيداين خه‌سله‌ت ئسلامی ئه‌خوازێ له‌ ولاته‌یل عه‌ره‌بی دويای هاتن به‌هار عه‌ره‌بی و كه‌فتن ڕژێمه‌ دیكتاتۆریه‌گان و هاتنه‌ نوای حزبه‌يل ئسلامی و مامه‌له‌كردن ڕووژئاوا وه‌لیان بچه‌سبيه‌ێد.

ئه‌وخه‌وه‌گ نایه‌يده‌دی:

بيجه‌ له‌ گشت وه‌رچه‌رخانه‌ سیاسی و ئابووری و كومه‌ڵایه‌تیه‌گان له‌ ڕووژهه‌ڵات ناو‌ڕاس هه‌رچه‌ن ك جارێ وه‌دیهاتن سیسته‌م دیمۆكراسی له‌ ولاته‌یل عه‌ره‌بی و ڕووژهه‌ڵات فره‌ قورسه‌ و ئه‌ى خه‌وه‌ زه‌حمه‌ته‌ لێوا وه‌ئاسانی باێده‌ دی . مه‌مه‌ره‌گه‌يشی ئه‌وه‌سه‌ له‌ قه‌ديمه‌و‌ تا ئيسه‌ هویچ ڕیفۆرمێگ سه‌رده‌میانه‌ی گشتگیر له‌ بنه‌مای كومه‌لایه‌تی و ئاینی ئه‌ى وڵاته‌ وه‌تایبه‌ت نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب نه‌كرياس‌ تا ئاماده‌ی وه‌رگرتن مۆدیل سیسته‌مه‌ نووه‌گان بوون. دیاره‌ چه‌ن مه‌مه‌رێگ دیار و سه‌ره‌كی هه‌ن‌ ك له‌ى ناوچه‌‌ بوينه‌سه‌ ڕێگر له‌وه‌رده‌م جێگیر بوين و گه‌شه‌ی سیسته‌م دیمۆكراسی، له‌وانه‌:

یه‌كه‌م _ وابه‌سته‌ بوين و ڕزگارنه‌وين مللـه‌ته‌یل ئه‌ى ناوچه‌‌ له‌ ئاین و مه‌زهه‌ب وه‌شێوه‌ كويه‌ن و ته‌قلیدیه‌گه‌ی ك ئه‌را گشت هه‌نگاوێگ وه‌ره‌و نوا‌ گرفتيگ له‌لی دروس ‌كه‌ن تا ڕێيه‌گه‌ی له‌لى ته‌نگ بكه‌ن.

دويه‌م _ ڕزگار نه‌وين له‌ پاشمه‌نه‌ی پێكهاته‌ی قه‌به‌لیه‌ت و هووزگه‌رایى و عه‌شیره‌تی و هاميته‌ نه‌وين وه‌ دونیای سه‌رده‌م و واز‌ و دیمۆكراسی.

سێیه‌م _ وه‌رده‌وامی دیارده‌ی ته‌به‌عیه‌ت وه‌مانای‌ وابه‌سته‌ بوين وه‌ گروپ و ده‌سه‌ی ناشاز و شێوه‌ مافیا ك هه‌میشه‌ دژ وه‌ جێگیر بوين یاسا و ڕێسای سه‌رده‌من له‌ناو كومه‌ڵگا.

چواره‌م :نه‌وين یا كه‌می سه‌ركرده‌ و پیاو گه‌ورا وه‌گشت مانا له‌ ڕوی سیما و سیفات و خه‌سڵه‌ت دیمۆكراسی ك بتويه‌نێ ولات وه‌ره‌و دیمۆكراسیه‌ت بواد. نموونه‌ی غاندی و ماندیلا. ئه‌وه‌گ هه‌س‌ هه‌میشه‌ له‌ناخ دكتاتۆره‌ ئمجا له‌هه‌ر جنگ و فۆرمێگ نيشان بياد.

ڕووژهه‌ڵات له‌ چاوه‌ڕیكردن.

وه‌يخاتره‌ ئه‌وه‌گ ئيسه‌ له‌ ولاته‌یل ڕووژهه‌ڵات ‌گوزه‌رێ هاتنه‌ نواى چه‌نه‌ها گروپ و هێز تازه‌ بابه‌ته‌ ك‌ فره‌تریان خوه‌یان له‌ فۆرمێگ دینی نیشان ئه‌يه‌ن فره‌ زه‌حمه‌ته‌ بتويه‌نريه‌ێ سیسته‌م دیمۆكراسی بنیاد بنريه‌ێ له‌ وه‌ختێگ هه‌رچه‌نه‌ زويه‌ بڕیار له‌بان كرده‌وه‌ و نیه‌ته‌گانیان بيه‌یمن. وه‌لی جويله‌ و كرده‌ی سه‌ره‌تايی وه‌وه‌ ده‌س وه‌پيكردگه‌ ماف ژنه‌يل و پانتای ئازادی كه‌مه‌و بكه‌ن له‌وه‌ختێگ له‌سه‌رده‌م ڕژيمه‌يل دیكتاتۆر ژنه‌يل فره‌ زیاتر ئاشنا بوين وه‌مافه‌یليان ئيسه‌ ‌كه‌مه‌و ئه‌كا زیاێ ناكا. هه‌ميش ناونی پێكهاته‌ مه‌زهه‌بیه‌گانیش ميننه‌ ئاراسته‌ی له‌يه‌كترازيان گه‌ورا. وه‌و مانا‌ ئاشتی كومه‌ڵایه‌تیش ها ژێر هه‌ڕه‌شه‌. وه‌يخاتره‌ ئه‌وه‌گ دوینريه‌ێ ڕه‌نگ گرتن سیماو ناسنامه‌ی مه‌زهه‌بیه‌ له‌ لایه‌ن باوه‌ڕداره‌يل و پێكهاته‌یل ئه‌ى مه‌زهه‌به‌يله‌. ئه‌گه‌ر له‌ گوزه‌يشته‌ جه‌نگ ئاینه‌يل بوى جوور جوله‌كه‌ و ئسلام. ئه‌وه‌ ئاماژه‌یل ئيسه‌ چنه‌ نیشان ئه‌ياد ك جه‌نگ ئاينده جه‌نگ مه‌زهه‌به‌يله‌. وه‌يخاتره‌ ڕووژهه‌لات ناو‌ڕاس چه‌وه‌ڕێه‌‌ ئه‌را ئه‌وه‌گ خه‌وه‌گه‌ی باێده‌دی ئه‌و خه‌و‌ قويله‌ ك گشت خه‌و وه‌پيه‌و دوینن، وه‌لی فره‌ وه‌ زه‌حمه‌ت له‌ واقع هه‌نگاو ئه‌رای ‌نه‌ێد یا ته‌قالا ئه‌رای ئه‌كا. دیمۆكراسیه‌ت خه‌ويگ قويل ڕوژهه‌ڵاتیه‌يل و جه‌هان ڕووژئاواس‌ له‌ ناوچه‌گه‌ بيه‌ێده‌ دی. وه‌لی ڕێيگ قورس ‌ها وه‌رده‌می. ئه‌ویش له‌ده‌روين پێكهاته‌يل كومه‌لایه‌تی و ئاینی و مه‌زهه‌بی و سیاسی مه‌ردم ناوچه‌گه‌‌. نه‌ك له‌ نه‌وين هویر دیمۆكراسی و چمكه‌گه‌ی.

 

شادمان مه‌لا حه‌سه‌ن