ئایا نه‌ته‌وه‌ى كورد له‌عراق دویه‌م نه‌ته‌وه‌ن یا نه‌ته‌وه‌یگ سه‌ره‌كى؟

شفق نيوز

هوكاریگ تر گرینگ یا موهم مه‌ترسى فره‌یگ دیریگ و بایه‌سه‌ وه‌جوانى و ڕیك و پیگ باریه‌یگه‌ كار، وه‌تایبه‌ت ئه‌را ئه‌وانه‌ك پۆسته‌یل باڵا و هسدار له‌ ده‌وڵه‌ت دیرن، چوینكه‌ ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌فتگ نه‌ود له‌ هه‌ڵوژانن وشه‌یل گونجیاگ له‌ قسه‌و ته‌سریحه‌یلى، دویر نیه‌ ئه‌نجامه‌یل خراویگ له‌لى بكه‌فیگه‌وه‌، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش بایه‌سه‌ له‌بانى مقه‌یه‌ت بوود له‌ هه‌ڵوژانن ئه‌و قسه‌یله‌ ك توایگ  بویشیگه‌ى تا قسه‌یلى پاك و ئاشكرا بوود.

هه‌ر وه‌و جووره‌ ك ده‌ستوور ده‌وڵه‌ت به‌ند و بڕگه‌یلى دانریا و بڕیارده‌ر قانوونه‌ ك ده‌سڵاته‌یل ده‌وڵه‌ت و دام و ده‌زگایه‌یلى ڕیك خستگه‌ و وه‌شیوه‌ى سه‌ختیگ  به‌نده‌یلى دانریاگه‌، دى نووڕید گشت پیكهاته‌یگ له‌ پیكهاته‌یل ده‌وڵه‌ت وه‌و شیوه‌ ك خوه‌ى توایگ  له‌یه‌كیه‌و ده‌یگ و ئه‌و له‌یه‌كه‌وداینیشه‌ جیاوازى دیریگ له‌ شیه‌وكردن پیكهاته‌یگ تر. هه‌ر ئه‌وه‌یش بووده‌ هوكار ده‌خاڵه‌تكردن ده‌وڵه‌ت له‌ قه‌یرانه‌یل یه‌ك له‌شوون یه‌ك، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش دوینید له‌ به‌عزه‌ حاڵه‌تیگیش ڕه‌سیگه‌ روى وه‌ڕوى بوینه‌وه‌ى تون و تیژى له‌ناونى پیكهاته‌یل و خراو له‌لى كه‌فیگه‌وه‌و بووده‌ هوكار ئه‌وه‌ك ده‌زگایه‌یل ده‌وڵه‌ت كیشه‌ ئه‌ڕایان په‌یا بوود له‌ كار و ئه‌ركه‌یلیان. مه‌به‌س باسه‌گه‌مان له‌یرا ئه‌وه‌سه‌ نه‌ته‌وه‌ى كورد هه‌ر له‌زویه‌وه‌ خه‌ریك خه‌باتكردنه‌ و هه‌وڵ و ته‌قلاى فره‌یگ داگه‌ له‌وه‌ر خاتر ئازادى و ئیسه‌یش بایه‌سه‌ سه‌ركرده‌یل كوردمان داواى چشته‌یل فره‌یگ بكه‌ن تا بتویه‌نن چشته‌یل كه‌میگیش بارنه‌ ده‌س، وه‌لى به‌عزه‌ جاریگ دوینید له‌باوه‌ت هه‌قه‌یل نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ داواى چشته‌یل كه‌میگ كه‌ن، ئه‌ویش له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك قوبڵه‌نماگه‌ نیه‌خه‌نه‌ شوون راس و له‌وه‌ر دڵپاكى و خاسى خوه‌یان داواى فره‌ نیه‌كه‌ن تا كورد بڕه‌سیگه‌ كنار ئه‌مان، دى نووڕید ملله‌ته‌گه‌مان له‌ پله‌ دو دوینریه‌یگ له‌ناونى پیكهاته‌یل عراق، وه‌لى ئه‌گه‌ر بنوڕیده‌ ده‌ستوور هه‌میشه‌یى عراقه‌وه‌، نه‌ته‌وه‌ى كورد نه‌خریاسه‌ ڕزه‌وه‌ جویر ڕز نه‌ته‌وه‌ى دویه‌م و هه‌ق سه‌ره‌تایى یا ئه‌وله‌ویه‌ نه‌یاسه‌ عه‌ره‌ب، به‌ڵكوو ده‌ستوور وه‌ وژدانه‌وه‌ نوڕسته‌سه‌ ئه‌و هه‌ردوگ نه‌ته‌وه‌ جویر نه‌ته‌وه‌یل سه‌ره‌كى له‌ عراق، ئمجا جویر ئه‌وه‌ك ئاشكراس له‌ زووان، وشه‌ یا كه‌لیمه‌یل(نه‌ته‌وه‌یل سه‌ره‌كى)مه‌عناى ئه‌وه‌سه‌ هه‌ردوگیان یه‌ك ئاستن.

بیگومان ئه‌و ته‌سریحه‌یله‌ ك ئویشن كورد نه‌ته‌وه‌ى دویه‌مه‌، ئه‌وه‌ بووده‌ مایه‌ى نیگه‌رانى و مه‌ترسى له‌لاى هاوڵاتیه‌یل كورد له‌بان ئاینده‌یان له‌ ده‌وڵه‌ت عراق فیدراڵى، چوینكه‌ داناینى له‌ پله‌ى دویه‌م وه‌ گووره‌ى شماره‌ ئه‌وه‌ چه‌واشه‌ى ده‌ستووره‌و نه‌بایه‌د نه‌ته‌وه‌ى كورد له‌عراق وه‌و شیوه‌ تاریف بكریه‌یگ، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش ئویشیمنه‌ سه‌ركرده‌یلمان، ئایا ریكخریاگ ملله‌ته‌یل یه‌كگرتگ جویر به‌رزترین لایه‌ن بڕیارده‌ر له‌ جه‌هان، وه‌گووره‌ى پله‌و شماره‌ ناو ئه‌و نه‌ته‌وه‌یله‌ تیه‌ریگ ك له‌یه‌ك ده‌وڵه‌ت ژیه‌ن؟ ك گوایا ئه‌و نه‌ته‌وه‌ شماره‌ى زیاتره‌ بووده‌ پله‌ یه‌ك و ئمجا ئه‌و نه‌ته‌وه‌ ك شماره‌ى له‌و كه‌متره‌، یا هاوڵاتیبوین و ئنتما ئه‌را وڵات یه‌ك مه‌عنا دیرن و ئه‌ویش یه‌كسانیه‌ له‌ هه‌ق و ئه‌ركه‌یل، چوینكه‌ هویچ نه‌ته‌وه‌یگ نه‌بایه‌د له‌واكه‌ خاستر بگیریه‌یگ ك هه‌رچه‌نى شماره‌یشى زیاتر بوود، له‌وه‌ر ئه‌وه‌ ئه‌و نه‌ته‌وه‌ ك شماره‌ى كه‌متره‌ شایه‌ت وجوودى له‌بان زه‌وى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ وه‌رجه‌ ئه‌و نه‌ته‌وه‌ ك شماره‌ى زیاتره‌ وه‌ ده‌یه‌ها سه‌ده‌ بوود، هه‌ر له‌وه‌رئه‌وه‌یش هه‌ق تاریخى خوه‌ى دیریگ له‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌رزتر بوود له‌و نه‌ته‌وه‌ ك شماره‌ى زیاتره‌، ئمجا ئایا ئى مه‌سه‌له‌ جى وه‌جى نیه‌ود له‌بان نه‌ته‌وه‌ى كورد له‌ عراق ك وه‌رجه‌ داگیركارى عه‌ره‌به‌یل موسڵمان له‌وڵات ناونى دوچه‌مان بویه‌؟ ئایا چ مادده‌یگ  له‌ ده‌ستوور ئویشیگ كورد نه‌ته‌وه‌ى دویه‌مه‌ له‌عراق؟

له‌یرا ئشاره‌ت وه‌ ده‌ستووره‌یل عراق كه‌یم ك له‌سه‌رده‌م كومارى ده‌رچى و سه‌ره‌تا ده‌ستوور كومارى یه‌كم له‌سه‌رده‌م عه‌بدولكه‌ریم قاسم و تا ئاخرین ده‌ستوور یه‌كێتى هه‌میشه‌یى ك ملله‌ت عراق په‌سه‌نى كردن له‌ساڵ 2005 ك مادده‌ى سێ له‌ده‌ستوور 1958 ئویشیگ: قه‌واره‌یل عراقى بایه‌سه‌ له‌بان بنه‌ماى هاوكارى له‌ناونى هاوڵاتیه‌یل گشت حورمه‌تیگ بنه‌ن له‌هه‌ق و ئازادى یه‌كترى و عه‌ره‌ب و كوردیش هاوبه‌شن له‌ى وڵاته‌، ئه‌یه‌ ده‌ق مادده‌ى سێ بوى له‌ ده‌ستوور عراقى و نیه‌ویشیگ كورده‌یل نه‌ته‌وه‌ى دویه‌من له‌عراق. مه‌عناى ئه‌وه‌سه‌ هه‌رچى عه‌ره‌ب باریگه‌ى ده‌س له‌ ده‌سكه‌فته‌یل ئى وڵاته‌ كوردیش بایه‌سه‌ جویر ئه‌و بوود.

مادده‌ى ده‌ستوورى نیه‌ویشیگه‌ پیمان عه‌ره‌ب شماره‌ یه‌كه‌و كورد شماره‌ دو، چوینكه‌ شه‌ریك به‌رز و شه‌ریك نزم نیه‌، ته‌نانه‌ت حزب به‌عس تاوانباریش ك چه‌نیگ تاوان و دژایه‌تى ده‌رهه‌ق وه‌ كورد ئه‌نجام دا، نه‌تویه‌نست له‌ ده‌ستووره‌ وه‌ختیه‌گه‌ى، ملله‌ت كورد وه‌ نه‌ته‌وه‌ى دویه‌م له‌عراق دابنه‌یگ، ئه‌وه‌ بوى ده‌ستوور كوده‌تا یا ئنقلابیه‌ سیه‌گه‌ى شووبات هات ك حزب به‌عس له‌ساڵ 1963 ده‌ریكرد، له‌ مادده‌ى 19ى به‌ند سێیم وتیاگ: عراقیه‌یل وه‌ گووره‌ى یاسا جویر یه‌كن و یه‌كسانن له‌ هه‌ق و ئه‌ركه‌یل گشتى، ك ئه‌ویش یه‌كیگ بوى له‌ ده‌ستوور به‌عس تاوانبار عرووبى. وه‌ل ئه‌وه‌یشا له‌ده‌ستوور ساڵ 1970یش له‌ مادده‌ى په‌نج وتیاگ: ملله‌ت عراق پیكهاتگه‌ له‌ دو نه‌ته‌وه‌ى سه‌ره‌كى ك ئه‌ویش نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌ب و نه‌ته‌وه‌ى كورده‌.

دویاى رزگاركردن عراقیش له‌ساڵ 2003، له‌ قانوون وه‌ڕیه‌وبردن ده‌وڵه‌ت عراقى قوناغ جیوازكردن یا ئنتقالى ساڵ 2004یش له‌مادده‌ى هه‌فت له‌بڕگه‌ یا فه‌قه‌ره‌ى (با‌و)هاتگه‌و ئویشیگ: عراق وڵاتیگ  فره‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌و ملله‌ت عه‌ره‌ب له‌تى به‌شیگه‌و جیاوه‌ نیه‌ود له‌ نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌بى، له‌ مادده‌ى 9یش ئویشیگ: زووان عه‌ره‌بى و كوردى هه‌ردوگیان دو زووان ڕه‌سمیین له‌ عراق و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش مادده‌ى ده‌ستوورى ئشاره‌ت وه‌ چشته‌یلیگ كردگه‌ جویر: ده‌رچگن ڕووژنامه‌ى ڕه‌سمى(وقائع العراقیه‌)وه‌هه‌ردوگ زووان عه‌ره‌بى و كوردى–قسه‌و گوزارش و گفتوگوو له‌ بوار یا مه‌جاله‌یل ره‌سمى جویر ئه‌نجوومه‌ن نیشتمانى، په‌رله‌مان، ئه‌نجوومه‌ن وه‌زیره‌یل و دادگاو كۆنگره‌یل ڕه‌سمى وه‌ هه‌ردوگ زووانه‌گه‌–دگانناین وه‌ به‌ڵگه‌نامه‌یل ڕه‌سمى و په‌یامداین وه‌ هه‌ردوگ زووان و ده‌ركردن به‌ڵگه‌ له‌باوه‌تیه‌وه‌–وازكردن خوه‌ندگا وه‌ زووان عه‌ره‌بى و كوردى له‌بان رێنمایى په‌روه‌رده‌یى. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش مه‌یدانه‌یل تر له‌باوه‌ت یه‌كسانى جویر پویل و پاسه‌پۆرت و چشته‌یل تر. گشت ئه‌یانه‌ بڕگه‌یل ئاشكرایگن و چشتیگ  شماره‌یى له‌باوه‌ت ملله‌ت كورده‌وه‌ له‌تى نیه‌. ئمجا ئه‌وه‌ بوى قانوون وه‌ڕیه‌وبردن ده‌وڵه‌ت له‌ساڵ  2005 جیواز بوى ئه‌را ده‌ستوور عراق هه‌میشه‌یى. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش ئویشیم: كورد یه‌كیگه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌یل سه‌ره‌كى جویر نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌ب و له‌شان ئى هه‌ردوگ نه‌ته‌وه‌یشه‌ نه‌ته‌وه‌یل تر جویر توركمان و نه‌ته‌وه‌یل تر ژیه‌ن. په‌رله‌مان هه‌رێم كوردستان ك سه‌رچه‌وه‌ى بڕیارداین كورده‌، له‌ساڵ 1991 ده‌نگدا ئه‌را ئه‌وه‌ك بمینیگ له‌ناو قه‌واره‌ى عراقى له‌ژیر سایه‌ى حوكم فیدراڵى(یه‌كگرتگى). ئمجا پرسیار له‌وانه‌ كه‌یم ك خه‌نه‌مانه‌ پایه‌ى دویه‌م له‌عراق ئایا مه‌عناى یه‌كێتى چه‌س له‌لایان؟ ئایا مه‌عناى ئه‌وه‌ نیه‌ ك ده‌وڵه‌ت پیكهاتگه‌ له‌ دو قه‌واره‌ یا زیاتر؟ ئایا كوردستان ماوه‌ى 12 ساڵ سه‌روه‌خوه‌ى نه‌وى و هاته‌ ناو عراق یه‌كگرتگیه‌وه‌ له‌شوون 2003 دویاى دامه‌زرانن ده‌وڵه‌ت یه‌كێتى؟

تویه‌نیم بویشیم ده‌ستوور هویچكام له‌نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌ب و كورد نه‌كرده‌سه‌ پله‌ یه‌ك و پله‌ى دو، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش نیه‌توایم له‌ژیر یا له‌بان عه‌ره‌به‌و بویمن و ملله‌ت عراق خاس زانن ك ده‌ستوور هه‌میشه‌یى عراق ئشاره‌ت وه‌ هه‌ردوگ نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌ب و كورد جویر یه‌ك كردگه‌ له‌سایه‌ى رژیم یه‌كێتى و قه‌بوول ناكا كه‌سیان له‌كه‌سیان زیاتر بوود وه‌هویچ شیوه‌و مه‌هانه‌یگ.