كورده‌یل یه‌كیه‌تى سوڤیه‌ت جاران

شفق نيوز

ئى هوكاره‌ بویه‌ بایس ئه‌وه‌گ حكوومه‌ت ناوه‌ندى تازه‌ نه‌تویه‌نێ ده‌سه‌ڵاتى وه‌شیوه‌ى ئه‌كتیڤ بسه‌پنیگه‌ بان هه‌رێمه‌یل دویرده‌س له‌ ئمپراتورى رووسیا. ئى هه‌رێمه‌یله‌ زوى سه‌روه‌خوه‌یى خوه‌یان ئعلان كردن له‌وانه‌یش وڵاته‌یل قه‌فقاز و ئاسیاى ناوڕاس.

له‌و سه‌رده‌مه‌ زورم كورده‌یل له‌ ناوچه‌یل خوه‌رئاواى ئازه‌ربایجان هاوسنوور وه‌ل ئه‌رمه‌نستان نیشته‌جا بوین و زورمیان جفتیار و بازرگان بوین و له‌ باوه‌ت مه‌زه‌وییش زیاتریان سونى مه‌زه‌و بوین. ئه‌را نموونه‌ له‌ شار گانجاى كویه‌نه‌ ك دویاخر وه‌ كیروف ئاباد ناسریا كورده‌یل وه‌شیوه‌ى گشتى تاویانه‌و، وه‌لى وه‌زعه‌گه‌ له‌ چل كیلومه‌ترى باشوور خوه‌رئاوا ك تا ئاراكس و سنووره‌یل ئیران وه‌ل ناگورنى قه‌ره‌باغ له‌ خوه‌رهه‌ڵات دریژه‌ داشت و رویوه‌ر یامه‌ساحه‌گه‌ى نزیكه‌ى 5200 كم2 جیاواز بوى و ئى ناوچه‌ وه‌شیوه‌ى گشتى كورد بوین ك لاشین پایته‌خت و شاره‌یل سه‌ره‌كى جوور باجار و كوباتلى و زه‌نگیلان گردیاده‌ وه‌ر و هه‌میش له‌ بان بنه‌واى ئیدارى شاره‌یل كاركوشلاك و كوتورلى و موراد خانلى و كورد حاجى ناوچه‌ى ئوتونۆمى ناسریاگ وه‌ (كوردستان قرمز) پێك هاوردیان.

له‌ 16ى ئازار ساڵ 1921 په‌یماننامه‌ى ئاشتى له‌ ناونى توركیا و یه‌كیه‌تى سوڤیه‌ت جاران ئمزا كریا و له‌ شوون دو ساڵ له‌ 4 ته‌ممووز 1923 مۆسكۆ بڕیاریگ ده‌ركرد ك وه‌گوره‌ى ئه‌و بڕیاره‌ ناوچه‌ى كوردنشین ك پایته‌خه‌ته‌گه‌ى لاشین بوى بخریه‌یگه‌ بان كومار ئازه‌ربایجان سوڤیه‌ت و ناوچه‌ى (ناگورنى قه‌ره‌باغ)یش وه‌پى زیاى بكریه‌ى، یه‌یش له‌ وه‌ختیگ بوى ك هه‌ردو ناوچه‌گه‌ ناوچه‌ى ئوتونۆمى بوین.

له‌ شوبات ساڵ 1924 هه‌رێم نه‌خجه‌وان ك وه‌ل هه‌رسێ وڵات توركیا و ئیران و ئه‌رمینیا هاوسنوور بوى، بویه‌ كوماریگ ئوتونۆمى، ئى بڕیاره‌یله‌ په‌نج ناوچه‌ وه‌دیهاورد ك له‌ خوه‌رهه‌ڵات له‌ نه‌خجه‌وان وه‌شیوه‌ى كه‌وانیگ وه‌دریژایى چه‌م ئاراكس ده‌س وه‌پى كردیاد و چه‌نه‌ها نه‌ته‌وه‌ و تایفه‌ى جیاواز وه‌ بارودوخیگ جیاواز گردیاده‌ خوه‌ى جوور نه‌خجه‌وان ئازه‌ربایجان (5500 كم2) ك زورمیان كورد و ئازه‌رى بوین و كه‌مینه‌یگ ئه‌رمه‌نییش داشت و نه‌وار باشووریش ك نه‌واریگ ته‌نگ ئه‌رمه‌نى بوى له‌ ناوچه‌یل كاڤان و گوریس و یخز گادزور پێكهاتیاد و ناوچه‌ى ئوتونۆمى كوردستان وه‌ ڕویوه‌ر(5200 كم2) له‌ چوار ناوچه‌ى كوردنشین پێكهاتیاد و ناوچه‌ى ئوتونۆمى ئه‌رمه‌نى ناگورنى قه‌ره‌باغ (4400 كم2) ك پایته‌خه‌ته‌گه‌ى ستیبان كرت بوى.

كوردستان تویه‌نستیاد جوور ناوچه‌یگ ئوتونۆمى تا ماوه‌ى دو ساڵ تا ساڵ 1925 له‌ ناو كومار ئازه‌ربایجان بمه‌نستاگ ك ئى ساڵه‌ سه‌ره‌تاى راپه‌ڕین شێخ سه‌عید له‌ توركیا بوى. ناوچه‌ى ئوتونۆمى كوردستان خاوه‌ن حكوومه‌ت خوه‌ى و قووتابخانه‌یل كوردى و كولێژ په‌روه‌رده‌كردن ماموستایه‌یل بوى و هه‌میش له‌ى ناوچه‌ چه‌نه‌ها كتاو وه‌ زووان كوردى چاپ كریا و گۆڤاریگ  وه‌رزانه‌ى سیاسییش وه‌ناو (كوردستان سوڤیه‌ت) ده‌رچیاد. ته‌مه‌ن ئى كومار ئوتونۆمیه‌ كوڵ بوى  و له‌ ساڵ 1929 جوگرافیاگه‌ى كه‌م كه‌م له‌ لایه‌ن كومار ئازه‌ربایجانه‌و بویچگه‌و كریا و له‌ شوون هه‌یشت ساڵ وه‌ته‌واوه‌تى نه‌مه‌نه‌ى، ئه‌ویش وه‌خاتر بته‌وكردن په‌یوه‌ندیه‌یل وه‌ل توركیا.

نادر نادرۆف ك ئه‌ندام كورد ئه‌كادیمى زانستى كازاخستان بوى له‌ دیمانه‌یگ رووژنامه‌گه‌رى وه‌ل رووژنامه‌ى (خه‌وه‌ره‌یل رووسیه‌) ك له‌ سه‌ره‌تاى ساڵ 1990 ساز كریا وت: ناوچه‌ى ئوتونۆمى كوردستان له‌ ساڵ 1923 له‌ ناو خاك كومار ئازه‌ربایجان وه‌بڕیار كومیته‌ى ناوه‌ندى حزب شوعى دامه‌زریا و له‌ شوون ماوه‌یگ لاشین جوور پایته‌خته‌گه‌ى دیارى كریا و یه‌كم سه‌روك حكوومه‌ت ئوتونۆمى كوردستان (گوسى كاجیف) بوى و گوڤاریگ له‌ىكوماره‌ وه‌ناو (كوردستان سوڤیه‌ت) ده‌رچیاد و كولیژیگ ئه‌را په‌روه‌رده‌ى ماموستایه‌یل له‌ شار شوشا دروس كریا و چه‌نه‌ها قووتابخانه‌ى زووان كوردییش له‌تى بنیات نریا و زووان كوردى بویه‌ زووان خوه‌نستن و نویسانن و رادیۆییگیش وه‌كوردى واز كریا. له‌ ساڵ 1937 كورده‌یل له‌ ئازه‌ربایجان و ئه‌رمه‌نستان دویره‌و خریان له‌وانه‌یش خێزان نادرۆف و له‌ ساڵ 1944 كورده‌یل گورجستان ئه‌را ناوچه‌یل تایبه‌تیگ له‌ سیبریا دویره‌و خریان له‌وانه‌یش خێزان نادرۆف و ئى كووچ وه‌زووره‌ وه‌شیوه‌ى ده‌سه‌جه‌مى نه‌وى به‌ڵكم خێزان خێزان دویریانه‌و خستیان ك تا ئیسه‌یش چاره‌نویس بڕیگ له‌و خێزانه‌یله‌ نادیاره‌. شایان باسه‌ پروسه‌یل كووچ زووره‌ملى وه‌ فیت میر جه‌عفه‌ر باقرۆف سه‌روك حكوومه‌ت ئازه‌ربایجان ئه‌نجام گردیاد ك په‌یوه‌ندى نزیكیگ وه‌ل ستالین داشت و له‌ شوون كووچ وه‌پیكردن مه‌ردمه‌گه‌ به‌ش كوردى له‌ ئه‌نستیتۆى دراسات خوه‌رهه‌ڵات له‌ باكوو له‌ كوتایى شه‌سه‌گان هه‌ڵوه‌شریاوه‌ و یه‌یش له‌ وه‌ختیگ بوى ك ئه‌و دراساته‌ له‌ ئه‌نستیتۆیه‌یل مۆسكۆ و لینینگراد و یه‌ریڤان وه‌رده‌وام بوى و ده‌رچگن رووژنامه‌ى (كوردستان سوڤیه‌ت)یش دریژه‌ داشت وه‌لى نه‌ وه‌زووان كوردى.