پاريزگايگ كورد فه‌يلى هه‌وه‌جه‌ وه‌ ئمزاى لينين ديرێد

شفق نيوز

لينين ده‌سكرده‌ پرووژه‌ى دياريكردن نيشتمان ئه‌و نه‌ته‌وه‌و ملله‌ته‌يله‌ ك جوور كه‌مينه‌يگ ژيان و دگان وه‌پيان نه‌نريا له‌ سه‌رده‌م مه‌مڵه‌كه‌ت رووسى، ئه‌ويش له‌ڕى به‌رنامه‌يگ ك ناوى نا " دياريكردن مه‌رزه‌يل ناوچه‌ى نه‌ته‌وه‌يل". ئى به‌رنامه‌ مه‌رزه‌يل ئه‌و نه‌ته‌وه‌يله‌ له‌ روسيا له‌بان خاك ديارى كرد، وه‌ل دامه‌زرانن قه‌واره‌يگ ئدارى ئه‌رايان ك له‌بنه‌ڕه‌ته‌و وجوود نه‌ياشت و خوازرياگيش نه‌وى، ئمجا ئه‌و كاره‌ وه‌وه‌يشه‌و نه‌وسيا له‌ سه‌رده‌م پاشايه‌تى وه‌ته‌نيا، به‌ڵكوو له‌وه‌يش فيشتر له‌تى هه‌وڵ خوه‌يبه‌خشانه‌ى مه‌ردمانيگيش غه‌يره‌ رووسى دريا له‌ يه‌كێتى سۆڤێت وه‌خاتر مقه‌يه‌تيكردن له‌ سفه‌ت و تايبه‌تمه‌نديه‌يل نه‌ته‌وه‌يى، دى وه‌و كاريشه‌ ئاگر پروژه‌ى جه‌نگ نه‌ته‌وه‌يى كوشانه‌و ك بوياده‌ كاره‌ساتيگ له‌بان مه‌ردم ئه‌و ناوچه‌يله‌.

وه‌لێ عراق ك له‌ هه‌مان ماوه‌ له‌ساڵ 1921 دامه‌زريا، ڕى چه‌واشه‌يگ هه‌ڵوژان، حكومه‌ته‌يل يه‌ك له‌شوون يه‌ك هه‌وڵ كووره‌وكردن مه‌رزه‌يل دان له‌ناونى ناوچه‌يل مه‌زه‌وى و نه‌ته‌وه‌يى، ئه‌ويش وه‌خاتر ته‌عريبكردنى وه‌شيوه‌يگ زووره‌ملى ك له‌ ماوه‌ى حوكم به‌عس ده‌سكريا ئاڵشتكردن مه‌رزه‌يل ئدارى له‌ناوچه‌يل ناونى هه‌ردوگ نه‌ته‌وه‌يل سه‌ره‌مى" كورد و عه‌ره‌ب"، ك يه‌يش چوار پاريزگا گرته‌و"نه‌ينه‌وا، كه‌ركووك، سه‌ڵاحه‌دين، دياله‌"و بوينه‌ بنگه‌ى كيشمه‌كيش و جه‌نگ و مرافه‌ى وه‌رده‌وام.

دى وه‌و شيوه‌ پرووژه‌ى لينين له‌ يه‌كێتى سۆڤێت خوين مليۆنه‌ها كه‌س رشان، ئمجا هه‌ناى ك يه‌كێتى سۆڤێتيش رميا له‌ساڵ 1991، هويچ خوينيگ نه‌ڕشياو هويچ جه‌نگيگ نه‌كرياو هه‌ر نه‌ته‌وه‌يگ ئاوايى وه‌ ئاوايى و باخ وه‌ باخ مه‌رز خوه‌ى زانست، وه‌لێ سياسه‌ت به‌عس له‌ وه‌ختيگ ك ده‌وڵه‌ته‌گيان رميا سه‌دان هه‌زار له‌تى بوينه‌ قوربانى و كيشمه‌كيش گه‌ورا له‌بان ناوچه‌يل فراوان جوگرافى روێدا و بويه‌ سه‌رچه‌وه‌يگ جه‌نگه‌يل ئاينده‌يى، ئه‌ويش له‌وه‌ر خراوى پلان و رووحيه‌ت ره‌گه‌زى ك ده‌س له‌ كرده‌وى پلانه‌يل ئدارى داشت.

ملله‌ته‌يل يه‌كێتى سۆڤێت چاره‌سه‌ر زانستيانه‌ى سه‌ركه‌فتگ هاوردنه‌ كار ئه‌را زاڵبوين له‌بان كيشه‌ى نه‌ته‌وه‌يل، ئه‌ويش وه‌گووره‌ى هزر سۆشياليستى نه‌ته‌وه‌يى، وه‌لێ ملله‌ت عراقى و ملله‌ته‌يل تر خوه‌رهه‌ڵات ناوين جوور خوه‌ى كيشه‌ى نه‌ته‌وه‌يى ئه‌رايان دروسكريا ك له‌ بنه‌ڕه‌ته‌و وجوود نه‌ياشت، ئه‌ويش له‌ژير سايه‌ى ده‌سڵاته‌يل شوفێنى نه‌ته‌وه‌يى و ئايينى تايفى.

هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌يش به‌رنامه‌ى لينين سه‌ركه‌فت ك تا كووتايى ساڵه‌يل سى سه‌ده‌ى وه‌رين جيوه‌جيكردنى وه‌رده‌وام بوى و خاك روسيا به‌شكرد ئه‌را 15 كۆمار له‌بان بنه‌ماى نه‌ته‌وه‌يى ك دوياخرينيان موڵدافيا بوى ك وه‌ زووان رۆمانى قسه‌ كرديان و له‌ساڵ 1940 دامه‌زرياو هه‌ر كۆماريگيش ماف بڕيار چاره‌نويس داشت له‌ سه‌روه‌خوه‌يى و مافه‌يل رووشنهويرى ته‌ماميگيش داشتن و له‌وانه‌يش وه‌كاربردن زووانه‌يل ناوچه‌يى له‌جياى رووسى له‌ خوه‌ندنگاو دام و ده‌زگايه‌يل گشتى، وه‌لێ نه‌ته‌وه‌يل بويچگ قه‌واره‌ى فيدراڵى تايبه‌ت ئه‌رايان دامه‌زريا له‌ناو هه‌ر كۆماريگ له‌و كۆماره‌يل فيدراڵيه‌، ك مه‌شق خوه‌يموختارى خوه‌يان كرديان و هه‌ر نه‌ته‌وه‌يگيش ئه‌گه‌ر زووان نويسانن نه‌ياشتيان ئه‌لف باى تايبه‌ت بنه‌مادار ئه‌رايان دانرياو له‌ خوه‌ندنگا هاوريا كار جوور زووان شيشانى ك ئمڕوو ناوداره‌.

وه‌لێ له‌ عراق، سياسه‌ت پاكسازى ره‌گه‌زى هه‌ر له‌ كووچ وه‌پيكردن رووڵه‌يل نه‌ته‌وه‌يل و دامه‌زرانن شوونه‌يليگ ئه‌را ته‌عريبكردن و زه‌فتكردن ماڵ و موڵك، گشت ئه‌يانه‌ وه‌ ئاڵشتكادرى ئداريه‌و روێدا وه‌بى هويچ هوجه‌تيگ، ئه‌مجا ئه‌گه‌ريش باس له‌ ناوچه‌ى كورد فه‌يلى بكه‌يم له‌ خوه‌رهه‌ڵات عراق، ئه‌وه‌ قه‌زاى خانه‌قين و مه‌نه‌لى له‌ دياله‌ ئه‌گرێده‌و تا ئه‌ڕه‌سێده‌ به‌دره‌ له‌ واست، ك حكومه‌ته‌يل يه‌ك له‌شوون يه‌ك بڕيگ رى وشوون ناڕه‌واو نائنسانى ده‌رهه‌ق ئى ناوچه‌يله‌ گرته‌ وه‌ر وه‌خاتر ئاڵدشتكردن ناسنانه‌ى ناوچه‌گه‌و هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ ڕى نه‌يا خانه‌قين بكريه‌ێده‌ پاريزگا ك يه‌كه‌مين قه‌زايگ بوى كانديد كريا ئه‌را ئه‌و مه‌سه‌له‌ له‌ سه‌رده‌م پاشايه‌تى، وه‌ل ئه‌وه‌يشا قه‌زاى مه‌نه‌لى كريا ناحيه‌و خريا بان قه‌زاى به‌له‌دروز، به‌ڵكوو بڕيگ ناحيه‌يش لاورد و كرده‌ى ئاوايى جوور ئه‌وه‌گ ده‌رهه‌ق وه‌ ناحيه‌ى زرباتيه‌ روێدا له‌ قه‌زاى به‌دره‌.

كيشه‌ ها له‌ورا ئه‌و حزبه‌يل ئسلامى سياسيه‌ ك حوكم وه‌ ميرات له‌ به‌عس بردنه‌ هويچ ديدێگ ئه‌را چاره‌سه‌ر كيشمه‌كيش نه‌ته‌وه‌يى يا تايفى نه‌يرن و له‌ماوه‌ى 10 ساڵ ئى دوياخره‌ له‌ حوكمكردنيان  هويچ پرووژه‌يگ ئنسانى نه‌ياشتنه‌ ئه‌را چاره‌سه‌ر كيشه‌ى نه‌ته‌وه‌يى له‌ عراق و هه‌ر وه‌رده‌وام بوينه‌ له‌بان نه‌خشه‌ى ئدارى سه‌رده‌م سه‌دام حسێن و رازى نيين ئاڵشتى بكريه‌ێد و هه‌ر وه‌ هه‌مان رووحيه‌ته‌و نوڕنه‌ كيشه‌ى كورد.

يه‌يش له‌وه‌ختيگ ك پرووژه‌ى لينين تويه‌نست چاره‌سه‌ر كيشه‌ى 176 نه‌ته‌وه‌ بكا ك وه‌يه‌كه‌و ژيان له‌ماوه‌ى په‌نج ساڵ يه‌كه‌م حوكمدارى له‌ يه‌كێتى سۆڤێت، ئه‌ويش له‌ڕى دامه‌زرانن 30 ناوچه‌ى خوه‌يموختارى ئه‌را نه‌ته‌وه‌يل تا ره‌سيه‌ بنياتناين 15 ده‌وڵه‌ت ك رويوه‌ر په‌نج له‌ليان له‌ عراق گه‌وراتره‌، وه‌لێ ئه‌را نموونه‌، پرووژه‌ى ئسلام سياسى له‌ ماوه‌ى 10 ساڵ وه‌رده‌وام نه‌تويه‌نست كيشه‌ى ته‌نيا شار"كه‌ركووك"يش چاره‌سه‌ر بكا.

سه‌رۆك وه‌زيره‌يل عراق له‌ ميانه‌ى هه‌ڵمه‌ته‌ هه‌ڵوژاردنه‌گه‌ى باس له‌ ئاڵشتكردن قه‌زاى خورماتوو و ته‌لعه‌فه‌ر و هامارى نه‌ينه‌وا كرد ئه‌را پاريزگا، ئه‌مجا ئه‌گه‌ر ته‌ماشاى جوگرافياى عراق و ديموگرافيه‌تى بكه‌يم دوينيم گشت ئى شوونه‌يله‌ ئه‌كه‌فنه‌ چوارچيوه‌ى ئه‌و خاكه‌يله‌ ك زوورم مه‌ردمه‌گه‌يان كوردن، وه‌لێ نينه‌ بان ئداره‌ى هه‌رێم كوردستان وه‌بوونه‌ى خراوى دابه‌شكردن ئدارى، ئه‌وه‌ بوى قه‌زاى خورماتوو له‌ سه‌رده‌م حوكم سه‌دام حسێن له‌ كه‌ركووك داوڕيا و خريا بان پاريزگاى سه‌ڵاحه‌دين(تكريت)ك له‌ڕوى جوگرافيه‌و له‌ ناوچه‌يل كوردنشين دويره‌و له‌ڕوى نه‌ته‌وه‌ييشه‌و جياوازه‌.

ئمجا هه‌رچه‌نى سياسه‌ت چاره‌سه‌ر مه‌رزه‌يل نه‌ته‌وه‌يى شكه‌ست هاورد، وه‌لێ مالكى ك نوێنه‌رايه‌تى حكومه‌ت ئسلام سياسى و حزب ده‌عوه‌ ئه‌كا جوور خاوه‌ن نه‌زره‌يه‌گه‌س له‌ هزر ئسلامى سياسى و به‌رنامه‌يگ خاس ئه‌را چاره‌سه‌ر نه‌يرێد و ناگه‌ردێده‌ شوون چاره‌سه‌ر و ته‌نيا هه‌وڵ وه‌ده‌سهاوردن ده‌نگه‌يل ئه‌ياد جوور به‌شيگ له‌ گرژه‌وكردن بار ره‌سانن له‌ناونى حكومه‌ت و هه‌رێم و له‌ هه‌مان وه‌خت ها وه‌ل ئاڵشتكردن قه‌زايه‌يل ئه‌را پاريزگاو دژ وه‌ دامه‌زرانن پاريزگاى كورده‌يل فه‌يلى وسيا له‌ به‌دره‌ يا مه‌نه‌لى يا خانه‌قين ك هه‌رچه‌نى ماف فيشتر ديرن له‌ قه‌زايه‌يل تر ئه‌را ئاڵدشتكردنيان وه‌ پاريزگا.

هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ دامه‌زرانن پاريزگاى كورده‌يل فه‌يلى وه‌ هه‌رسێ قه‌زايه‌يلى خانه‌قين و به‌ده‌ر و مه‌نه‌لى كووتايى وه‌ كيشمه‌كيش ئه‌يه‌رێد و كيشه‌يل ئى ناوچه‌يله‌ چاره‌سه‌ر ئه‌كادو ئاگر جه‌نگه‌يل ئاينده‌يى ئه‌كوشنێده‌و، وه‌لێ ئه‌و ستراتيجيه‌ته‌ ك ئمڕوو حكومه‌ت گرته‌سه‌ى وه‌ر، جوور ئه‌وه‌گ له‌ بڕياره‌يلى دياره‌، مايه‌ى دروسكردن كيشه‌و جه‌نگه‌يله‌، جوور ئه‌وه‌گ له‌ ئه‌نبار ئه‌كه‌فێده‌ وه‌رچه‌و، ك له‌وه‌ر ئستغلالكردن ئه‌را هه‌ڵمه‌ته‌يل هه‌ڵوژاردن، وه‌لێ چاره‌سه‌ر بنه‌ڕه‌تى ك ئاشتى داين ئه‌كاو سه‌رچه‌وه‌ى گرژى ئاينده‌يى بنبڕ ئه‌كا، پيكهاتگه‌ له‌ دامه‌زرانن پاريزگاى كورده‌يل فه‌يلى، يه‌يش هه‌وه‌جه‌ وه‌ ئمزاى لينين ئه‌كا نه‌ك كه‌سيگ تر.

حسێن قوتبى