وه‌سه‌رچگن 33 ساڵ له‌بان تاوان جه‌مكوشى كورده‌یل فه‌یلى

شفق نيوز

زوورم ئى شار و ئاوایه‌یل فه‌یلى نشینه‌ كه‌فنه‌ پاریزگاى واست"كووت"و بڕیگیانیش كه‌فنه‌ پاریزگاى میسان"عه‌ماره‌"و خوه‌رهه‌ڵات پاریزگاى دیاله‌، یه‌یش بیجگه‌ وجوود شماره‌ى فره‌یگ  له‌ كورده‌یل فه‌یلى له‌ناو شار به‌غدا ك هه‌ر له‌ كویه‌نه‌و له‌تى نیشته‌جى بوینه‌ له‌ ناوچه‌یل جوور كفاح و باب شێخ...هتد، ك وه‌كار بازرگانیه‌و سه‌رقاڵ بوین. ئنجا فه‌یلیه‌یل باوه‌ڕیان ئه‌وه‌سه‌ ك به‌غدا له‌بان ده‌س ئه‌وان دروس كریاگه‌و شاریگ كوردیه‌، وه‌لى مه‌رز نیشته‌جیبوین فه‌یلیه‌یل له‌ دیم ئیران كه‌فیده‌ پاریزگایه‌یل" لوڕستان، كرماشان، ئیلام، خوزستان"و شاره‌یل خوسره‌وى، قه‌سر شیرین، كرماشن ، ئسلام ئاباد خوه‌رئاوا، ئیلام، مهران، ئه‌ندمیشك. له‌ ئیران وه‌فه‌یلیه‌یل ئویشن لوڕ و پاریزگایگ هه‌س وه‌ناو ئوستان لوڕستان.

 

 

فه‌یلیه‌یل هانه‌ بان دین ئسلام و مه‌زه‌و شیعه‌ى دونزاه‌ ئیمامى، له‌سه‌رده‌م ده‌سڵات ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر له‌ساڵ 1970 كووچ زووره‌ملى كورده‌یل فه‌یلى ده‌س وه‌پیكردگه‌ تا دویاى گرتنه‌ده‌س ده‌سڵات له‌لایه‌ن سه‌دام حسێن فاشیست و ره‌گه‌زپه‌رس، ك پلانه‌یل له‌ناوبردن و پاكسازى ره‌گه‌زى كورده‌یل فه‌یلى ره‌سیه‌ راده‌ى فره‌یگ ، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش له‌ سه‌ره‌تاى ساڵ 1980 په‌لامار گرتن و زیندانیكردن جایه‌ڵ جوانه‌یل فه‌یلى په‌ره‌ سه‌ند، ك وه‌ل ئه‌وه‌یشا كووچ زووره‌ملى هه‌زاران خیزان له‌لیان ئه‌را وڵات ئیران ده‌سوه‌پیكرد وه‌ مه‌هانه‌ى ئه‌وه‌ك ئه‌یانه‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌و بیگانه‌ن و عراقى نین و مه‌ترسى دیرن ئه‌را بان ئاسایش نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌ب و عراق .

 

بیجگه‌ ئه‌وه‌یش به‌رپابوین جه‌نگ عراق – ئیران له‌22/ 9/ 1981 ئه‌وه‌نه‌ى تر ئه‌نجامداین ئى تاوانه‌ گورجتر و تونتر كرد وه‌ مه‌هانه‌ى ئه‌وه‌ك كورده‌یل فه‌یلى شیعه‌ن و له‌ وڵات ئیرانه‌و هاتنه‌و وجوودیان له‌ عراق بووده‌ مایه‌ى هه‌ڕه‌شه‌ ئه‌را ئاژاوه‌ له‌ ناوخود عراق .

 

له‌ى تاوان دژه‌ ئنسانیه‌ فیشتر له‌ 600هه‌زار كورد فه‌یلى وه‌ زوور ده‌ركریان ئه‌را ئیران ك وه‌ شیوه‌ى سه‌ڵت و قوڵت  سوار سه‌یاره‌ كریان و خریانه‌ ئه‌ودیم مه‌رز و هه‌رچى ماڵ و موڵك داشتن له‌لایه‌ن پیاوه‌یل ده‌سڵاتدار رژیم به‌عسه‌و ده‌س گریا بانى و فیشتر له‌ 20هه‌زار جایه‌ڵ جوان فه‌یلى بیسه‌ر وشوون كریان و تائیسه‌یش چاره‌نویسیان نادیاره‌و كه‌س نازانید وه‌ چ شیوه‌یگ له‌ناو بریان. ئه‌یانه‌و چه‌نه‌ها تاوان تر ك ده‌نگدوو ئه‌وه‌ بوى ئى كورده‌یله‌ له‌تاقیگاى دروسكردن چه‌ك كیمیاوى و بایلۆجى ئه‌زموونه‌گه‌رى له‌بانیان ئه‌نجام دریاگه‌ و كوشیانه‌و دویاخریش له‌ قه‌وه‌ره‌یل وه‌جه‌م كریانه‌سه‌ ژیر خاك، وه‌لى ئه‌را مه‌سه‌له‌ى وه‌كارهاوردنیان له‌ تاقیگاى بایلۆجى و كیمیاوى هیمان به‌ڵگه‌ى یه‌كلاكه‌ر  له‌وه‌رده‌س نیه‌.

 

رژیم به‌عس نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌یش، به‌ڵكوو  ره‌گه‌زنامه‌و ناسنامه‌ى عراقییش له‌ كورده‌یل فه‌یلى سه‌نده‌و، ك یه‌یش سیاسه‌ت رژیم بوى ده‌رهه‌ق ئه‌وانه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاى وه‌ده‌سگرتن جڵه‌و ده‌سڵات به‌عسیه‌یل و به‌رنامه‌یان ئه‌وه‌ بوى كورده‌یل فه‌یلى له‌ناو عراق نه‌یلن، چوینكه‌ هه‌م كورد و هه‌میش شیعه‌ بوین، ك ئى دو هووگاره‌ وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ى ئاسایش نه‌ته‌وه‌یى به‌عس هساو كریا.

 

كورده‌یل فه‌یلى له‌ ژیان ئاواره‌یى و په‌نابه‌رى تویش چه‌نه‌ها كاره‌ست ژیان هاتنه‌ له‌شوون كووچ وه‌پیكردنیان ئه‌را ئیران ك له‌و وڵاته‌ هه‌ق په‌نابه‌رى وه‌پیان دریا له‌وه‌ختیگ ك رژیم وتیاد ئه‌یانه‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌و ئیرانیین, ك وه‌ل ئه‌وه‌یشا فره‌یگ له‌لیان روى كردنه‌ وڵات ئوسترالیا و له‌ڕى تویش چه‌نه‌ها كاره‌سات تراژیدى هاتن له‌وه‌ر نوقمبوین به‌له‌مه‌یل جیوازكردن له‌ ده‌ریا.

 

له‌وه‌خت جه‌نگ ناونى عراق و ئیرانیش فیشتر له‌ 200هه‌زار له‌ خه‌ڵك عراق ئاواره‌ى ئیران بوین ك 60% له‌لیان كورد فه‌یلى بوین. له‌سه‌ره‌تاى به‌رپاكردن ئه‌و جه‌نگه‌ په‌لامار رژیم به‌عس  له‌ كووچ زووره‌ملى ته‌نیا ئه‌را بان كورده‌یل فه‌یلى نه‌وى، به‌ڵكوو سه‌ده‌ها خیزان تر كوردیش گرته‌و له‌ پاریزگایه‌یل سلێمانى و هه‌ولێر.

 

ئه‌و تاوانه‌یله‌ ك ده‌رهق وه‌ كورده‌یل فه‌یلى ئه‌نجام دریا وه‌گووره‌ى یاسایه‌یل ناوده‌وڵه‌تى هه‌قه‌یل ئاده‌میزاد چنه‌ خانه‌ى تاوان دژه‌ ئنسانى و تاوان جه‌مكوشى"جینۆساید"، چوینكه‌ نیاز له‌ناوبردن فه‌یلیه‌یل وه‌ به‌رنامه‌ بوى و گرتن و كوشتن و بى سه‌رو شوونكردن و كووچ زووره‌ملى و زه‌فتكردن ماڵ و موڵك مه‌ردمانیگ خوه‌ى له‌خوه‌ى تاوان جینۆساید ئسپات ئه‌كا.

 

ئیسه‌یش دویاى 10 ساڵ له‌ رمیان رژیم به‌عس و هاتنه‌وه‌ى زوورم كورده‌یل فه‌یلى ئه‌را زێد خوه‌یان و بیجگه‌ ئاشناكردن و دگان وه‌پیاناین تاوان جینۆساید له‌لایه‌ن دادگاى باڵاى تاوانه‌یل له‌ رووژ 29/ 11/ 2010، ئه‌نجوومه‌ن وه‌زیره‌یل و سه‌رۆكایه‌تى كومار وه‌گه‌رمى پیشوازى و پشتگیرى ئى بریاره‌ كردنه‌و قه‌وڵ جیوه‌جى كردنى دانه‌.

 

وه‌لى قسه‌و قه‌وڵ وه‌رپرسه‌یل ده‌سڵاتدار عراق له‌وه‌رانوه‌ر فه‌یلیه‌یل، كه‌مته‌رخه‌مى له‌ جیوه‌جیكردن بڕگه‌یل بڕیار جینۆسایده‌گه‌ هیمان وه‌ته‌واوى هه‌ق خوه‌یان ناورده‌سه‌و، چوینكه‌ تائیسه‌ زوورمیان ئه‌و مال َو موڵك ك زه‌فت له‌لیان كریا ئه‌رایان ناته‌سه‌و ، ك وه‌ل ئه‌وه‌یشا زوورمیان ره‌گه‌زنامه‌ى عراقى خوه‌یان نه‌دریاسه‌وه‌و ته‌نیا 6000فه‌یلى ره‌گه‌زنامه‌گه‌ى وه‌پى دریاگه‌ و فیشتر له‌ 4500فه‌یلى ناسنامه‌ى عراقى وه‌رنه‌گرتگه‌، وه‌ل ئه‌وه‌یشا حكوومه‌ت عراق له‌ڕى هاوردنه‌وه‌ى ئه‌فسه‌ر و پله‌داره‌یل رژیم وه‌رینه‌و ئه‌وه‌نه‌ى تر دڵ و ده‌روین فه‌یلیه‌یل ئازار داگه‌و له‌یوا هس كه‌ن جاریگ تر جه‌مكوشى كریه‌ن.

 

ئنجا ئمساڵ له‌یاد جه‌مكوشى فه‌یلیه‌یل ئه‌نجوومه‌ن وه‌زیره‌یل حكوومه‌ت عراق ئه‌را به‌رزداناین ئى یاده‌ له‌هویر و هرز ملله‌ت عراق دروشمیگ بڵاو كرد له‌بان گشت وزاره‌ت و دام و ده‌زگایه‌یلى ئه‌را ماوه‌ى هه‌فته‌یگ له‌"2 تا 9نیسان"و ئاشكراى ئه‌وه‌ كرد جه‌مكوشى فه‌یلیه‌یل ئه‌كاده‌ دروشم خوه‌ى.

 

له‌ په‌رله‌مان عراقیش له‌ دانیشتن 3/ 4 / 2013 باس له‌وه‌ كریاگه‌ ك بایه‌سه‌ وه‌ زویترین وه‌خت قه‌ره‌بوو ماددى و مه‌عنه‌وى كورده‌یل فه‌یلى بكریه‌ید تا شوونه‌وار ئه‌و زوڵم و سته‌مه‌ نه‌مینید ك له‌لایه‌ن رژیم به‌عسه‌و هاته‌ تویشیان، یه‌یش بیجگه‌ بڕیار داناین یه‌كیگ له‌ تاوانه‌یل تراژیدیاى كورد فه‌یلى له‌بان پویل تازه‌ى عراق .

 

ئنجا ئه‌وه‌ك خواسته‌ ئه‌را فه‌یلیه‌یل، بایه‌سه‌ حكوومه‌ت عراقى وه‌ ته‌واوى قه‌ره‌بوو ماددى و مه‌عنه‌وى ئى پیكهاته‌ بكا و ماڵ و موڵكه‌یل زه‌فتكریاگیان باریده‌وه‌و چاره‌نویس روڵه‌یل بى سه‌ر وشوونیان ئاشكرا بكاو ره‌گه‌زنامه‌و ناسنامه‌ى عراقى ئه‌رایان باریده‌وه‌و داواى وه‌خشینیش له‌لیان بكریه‌ید.

 

دكتۆر ناجح گوڵپى

 

ج. ا