هووره‌ له‌ كوورا په‌یا بوى؟

شفق نيوز

كویه‌ن گوورانى، چوینكه‌ ئاده‌میزاد له‌سه‌رده‌مه‌یل كویه‌ هه‌وڵ ئه‌وه‌ داگه‌ خوه‌شى و ناخوه‌شى و ده‌ردو مه‌ینه‌تیه‌یل ده‌رخه‌یگ و له‌هه‌مان وه‌خت ده‌رخستن ئه‌و هسه‌یلیشه‌ له‌ڕى گوورانیه‌وه‌ بویه‌. تویه‌نیم بویشیم په‌یابوین گوورانى وه‌ل په‌یابوین ئاده‌میزادا بویه‌و یه‌یش بووگه‌ به‌ڵگه‌ ئه‌را ئه‌وه‌ك گوورانى كویه‌نترین و ڕه‌سه‌نترین به‌ش ئه‌ده‌ب فۆلكلۆره‌.

له‌باوه‌ت گوورانى و جووره‌یلى و كویه‌نترینیان، چه‌نه‌ها نویسه‌ر باس له‌لى كردنه‌و له‌وانه‌یش: د. عزه‌دین مسته‌فا ڕه‌سول، ك ئویشیگ: دو ڕاى هه‌س له‌باوه‌ت سه‌ره‌تاى گوورانى، یه‌كیگیان ئه‌وه‌سه‌ ك (گوورانى كاركردن) كویه‌نترین جووره‌و ئه‌واكه‌ى تریش (گوورانى دینى) كویه‌نترین جووره‌. وه‌لى بڕیگ له‌نویسه‌ره‌یل تر ئاشكراتر ڕاى خوه‌یان ده‌رخستنه‌و ئویشن: گوورانى كاركردن له‌ گوورانى دینى كویه‌نتره‌.

(د. شوكریه‌ ڕه‌سول)یش ڕاى له‌یواسه‌ ك گوورانى لایه‌لایه‌ى دایگ ئه‌را كورپه‌گه‌ى، یه‌كم جوور گوورانیه‌.

هووره‌ جویر گوورانییگ دینى كویه‌ن كورد، تاریخه‌گه‌ى چووگه‌وه‌ ئه‌را گوزه‌یشتیگ فره‌ كویه‌ن وه‌رجه‌ ئسلام ك له‌ناو كورد چریاگه‌و باو بویه‌.  ئنجا ئه‌و كویه‌نى و گوزه‌یشت ماوه‌ى فره‌ بویه‌سه‌ هووكار ئه‌وه‌ك ته‌پ وتووز فره‌یگ بنیشیگه‌ بانى و تاریخه‌گه‌ى وه‌ته‌واوى ئاشكرا نه‌وگ، یه‌یش چووگه‌وه‌ ئه‌را قه‌یرى هووكار، له‌وانه‌یش: نه‌وین قه‌واره‌یگ سیاسى كوردى و له‌هه‌مان وه‌خت ژیرده‌سه‌ى ملله‌ت كورد و چه‌وساننه‌وه‌ى له‌لایه‌ن داگیركه‌ره‌یل كورده‌وه‌ بویه‌ هه‌ر له‌كویه‌نه‌وه‌ تائیسه‌. وه‌لى وه‌هه‌رحاڵ دڵسووزه‌یل و نویسه‌ره‌یل كوردپه‌روه‌ر له‌ژیر ئه‌و هه‌مگه‌ جه‌ور و سته‌م و فشاره‌یل فره‌ بیوچان هه‌میشه‌ هه‌وڵ ئه‌وه‌ دانه‌ بچنه‌ دویاوه‌ ئه‌را سه‌رده‌مه‌یل كویه‌ن تا بتویه‌نن لاپه‌ره‌یل تاریخ بیه‌نه‌ یه‌كا له‌وه‌ر خاتر وه‌دیكردن تاریخ ملله‌ته‌گه‌یان و هه‌ر یه‌كیگ له‌لیان له‌ مه‌یدان خوه‌ى وه‌گووره‌ى تواناى خوه‌ى خه‌بات كردنه‌، ك مایه‌ى شانازیه‌ قه‌یرى لایه‌ن شاریاگ وه‌ هه‌وڵ دڵسووزانه‌ى ئه‌و نویسه‌ره‌یله‌ ئاشكرا كریانه‌و كه‌فتنه‌سه‌ وه‌ر ده‌س و چه‌و خوه‌نه‌واره‌یل كورد. وه‌لى وه‌ل ئه‌وه‌یشا بڕى باوه‌ت هه‌س وه‌ لێڵ و ته‌ماوى مه‌ندنه‌سه‌وه‌، چوینكه‌ تاریخ فره‌یگ له‌بانیان گوزه‌یشت بویه‌و فره‌ زه‌خمه‌ته‌ ئاده‌میزاد كورد بتویه‌نیگ وه‌ئاسانى ده‌سنیشانیان بكا مه‌گه‌ر شوونه‌وار كویه‌ن بكریه‌یگه‌ دى و كار له‌بانیان بكریه‌یگ ئه‌را دوینستنه‌وه‌ى ئه‌و لایه‌نه‌یل شاریاگه‌، وه‌ل ئه‌وه‌یشا خه‌مخوه‌ره‌یل ئى ملله‌ته‌ هه‌ر هه‌وڵ ئه‌وه‌ دانه‌ ئه‌را ئه‌وه‌ك بتویه‌نن ئه‌گه‌ر ترویسكه‌یگیش بكه‌نه‌ دى هه‌ر وه‌رده‌وام بوون تا وه‌ته‌واوى ئاشكراى بكه‌ن. ننموونه‌ى له‌ى باوه‌ته‌یلیشه‌ فره‌ دیریم وه‌ك هووره‌و سیاچه‌مانه‌، ئنجا ئه‌را ئه‌وه‌ك بزانیم ئه‌را یه‌كمجار هووره‌ كه‌ى په‌یا بویه‌، چه‌ن هویروڕایگ هه‌س له‌ى باوه‌ته‌وه‌ ك جواو ئى پرسیاره‌ ده‌نه‌وه‌:

هووره‌ فره‌ كویه‌نه‌و هه‌ر له‌وه‌خت ده‌سوه‌پیكردن ژیان ئاده‌میزاد كورده‌وه‌ په‌یا بویه‌و تاریخى چووگه‌وه‌ ئه‌را سه‌رده‌م وه‌رجه‌ دین زه‌ره‌ده‌یشت و جاریگتر له‌ سه‌رده‌م زه‌ره‌ده‌یشت ئاڵشتكارى و روحیه‌تیگ تر تازه‌ وه‌پى دریاگه‌.

كه‌سه‌یلیگیش ئویشن: هووره‌ له‌سه‌رده‌م زه‌ره‌ده‌یشت په‌یا بویه‌ ك تاریخى چووگه‌وه‌ ئه‌را 1768 ساڵ وه‌رجه‌ عیسا. رابه‌ریگ تر ئویشیگ: هووره‌ تاریخى فره‌ كویه‌نه‌و چووگه‌وه‌ ئه‌را سه‌رده‌میگ فره‌ كویه‌ن تاریخ وه‌بى ده‌سنیشانكردن وه‌رجه‌ زه‌ره‌ده‌یشت. وه‌لى بابزانیم هووره‌ له‌كوورا په‌یا بویه‌؟ له‌یرایش چه‌ن هویرو ڕایگ خه‌یمنه‌ڕوى: ڕایگ هه‌س ئویشیگ: هووره‌ ئه‌را یه‌كمجار له‌ كوردستان خوه‌رهه‌ڵات و كوردستان باشوور په‌یا بویه‌. ڕایگ تر هه‌س ئویشیگ: له‌(هه‌ورامان) په‌یا بویه‌، ئه‌ویش وه‌گووره‌ى ئه‌و راسیه‌ ك زه‌ره‌ده‌یشت له‌وراوه‌ سه‌رهه‌ڵداگه‌و دویاخریش وه‌گووره‌ى نزیكایه‌تى وشه‌گه‌ له‌ناونى (هووره‌) و (هه‌ورامان) و (ئه‌هورامان). وه‌ل ئه‌وه‌یشا ڕایگ تر هه‌س ئویشیگ: هووره‌ یه‌كمجار له‌ (داڵاهو) و (سنجاو) په‌یا بویه‌. ماناى ئه‌وه‌سه‌ له‌باوه‌ت په‌یابوین هووره‌ سێ ڕاى دیریم و هه‌رسێگیان له‌وه‌ یه‌كه‌و گرن ك هووره‌ ئه‌را یه‌كه‌مجار له‌ كوردستان خوه‌رهه‌ڵات په‌یا بویه‌.  وه‌لى له‌باوه‌ت ئه‌وه‌ك كى یه‌كه‌مجار هووره‌ چڕیه‌ له‌ تاریخ؟ له‌هویچ سه‌رچه‌وه‌یگ زانیارى له‌یوایگ نه‌كریاسه‌دى ك ده‌سنیشان یه‌كه‌م هووره‌چڕ كردویگ . هووره‌ له‌شوونه‌یل فره‌یگ له‌كوردستانخوه‌رهه‌ڵات و باشوور گووش له‌لى گیریه‌یگ و هووره‌چڕه‌یلیش وه‌ ده‌نگیگ خوه‌ش و قوڕگ سافیگه‌وه‌ چڕنه‌ى، وه‌لى ئایا شوون جوگرافیاى هووره‌ له‌كویه‌ن چ شوونیگ بویه‌و ئیسه‌ كه‌فته‌سه‌ چ شوونیگ ؟ دیاره‌ جواو ئى پرسیاریشه‌ چه‌ن هویروڕایگ  دیریگ و له‌وانه‌یش: شوون جوگرافیاى هووره‌ له‌كویه‌ن باكوور خوه‌رئاواو باشوور خوه‌رئاواى ئیران بویه‌ ك ئه‌ویش كوردستان خوه‌رهه‌ڵاته‌، وه‌لى شوون جوگرافیاى ئیسه‌ى هووره‌ ئى شوونه‌یل كوردستان باشوور و خوه‌رهه‌ڵاته‌نه‌ وه‌ك(كرماشان، سه‌حنه‌، كه‌نویله‌، هه‌رسین، سه‌رپیه‌ڵ زه‌هاو، گێڵان غه‌رب، قه‌سر شیرین، ئیلام، له‌كستان، لوڕستان، جوانڕۆ، مهران، مایه‌شت، نه‌فتشا، سۆمار، ناوجاف، شاره‌زوور، په‌ڕ چه‌م سیروان، ناوچه‌ى خانه‌قى، داڵاهوو، پاڵان، ریژاو، مه‌نه‌لى و ده‌وروه‌رى). وه‌لى وه‌ته‌واوى نزیكه‌ى (55) شوون ئه‌را جوگرافیاى هووره‌ ده‌سنیشان كریانه‌ ك تائیسه‌یش هووره‌ له‌ناویان باوه‌. رایگ تر هه‌س ئویشیگ: شوون جوگرافیاى هووره‌ له‌ كوین، زیاتر بیوه‌نش و داڵاهو (ناوڕاس قه‌ڵخانى داڵاهو) بویه‌ له‌ كوردستان خوه‌رهه‌ڵات، وه‌لى ئیسه‌ زوورم ناوچه‌یل كوردستان باشوور و ڕووژهه‌ڵاتن. وه‌ل ئه‌وه‌یشا ڕایگ تر هه‌س ئویشیگ: جوگرافیاى هووره‌ له‌ ده‌وره‌وه‌ر قه‌ڵاى شیروانه‌وه‌ ده‌س وه‌پى ئه‌كا ئه‌را نزیك گێڵان و كرماشان و گه‌نگاوه‌ر، ك وه‌ كه‌لار و ده‌ربه‌نیخان و شاره‌زوورا په‌ڕیگه‌وه‌ ئه‌را دیوانده‌ره‌و له‌ورایشه‌وه‌ ئه‌را نزیك هه‌مه‌دان، یه‌یش وه‌و مانا ئه‌و شوونه‌یله‌ ك كووچ و كووچبه‌ره‌یل و سیه‌ماڵه‌یل كووچكه‌ر وه‌پیانا گوزه‌ر كردنه‌و له‌تیان مه‌ندنه‌سه‌وه‌و گه‌رمه‌سیر و كویستان كردنه‌، ك ئى هووره‌ له‌ناو ئه‌وان بویه‌و دویاخریش وه‌سه‌به‌ب ئه‌وه‌ك تیكه‌ڵ و نیشته‌جى بوینه‌ وه‌ل مه‌ردمه‌ ڕه‌سه‌نه‌گه‌یا دى بویه‌سه‌ باو له‌و ناوچه‌یله‌. وه‌لى كه‌سه‌یل تر ئویشن: شوون جوگرافیاى هووره‌ له‌كویه‌ن، كرماشان بویه‌، جویر ناوچه‌ى گۆران و ده‌وروه‌ر كرماشان، چوینكه‌ په‌رسگاى فره‌یگ له‌تى بویه‌و شوونه‌واریان هه‌ر مه‌ندگه‌. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش مه‌ردمان تر باوه‌ڕیان له‌یواسه‌ ك مه‌رز جوگرافى هووره‌ له‌ كویه‌ن، مه‌رز ناونى گۆران و لوڕه‌یل بویه‌، یه‌یش وه‌و مانا نه‌چیه‌سه‌ ناو گۆران و لوڕه‌یل، به‌ڵكوو ته‌نیا له‌و مه‌رزه‌ بویه‌، وه‌لى مه‌ردمانیگیش وتنه‌: شوون یه‌كه‌م هووره‌، ناوچه‌یل هه‌ورامان بویه‌، چوینكه‌ زه‌ره‌ده‌یشت خوه‌ى له‌ورا بویه‌و دویاخر له‌ هه‌ورامانه‌وه‌ په‌خشه‌و بویه‌ وه‌ره‌و ناوچه‌یل تر كوردستان ڕووژهه‌ڵات وه‌ك( جوانڕۆ و كرماشان و... هتد)و دویاخریش هاتگه‌ وه‌ره‌و ناوچه‌یل تر كوردستان باشوور، وه‌لى ئیسه‌ بیجگه‌ ئه‌و ناوچه‌یله‌، زیاتر له‌ناوچه‌یل یارسان مه‌نده‌سه‌وه‌و تام و له‌زه‌ت دیریگ. وه‌لى تا ئمڕوویش هووره‌ له‌ناوچه‌یل گه‌رمه‌سیر هه‌ر نرخ خوه‌ى مه‌ندگه‌و چڕیه‌یگ. ئنجا هووره‌ یه‌كه‌مجار له‌ هه‌ر شوونیگ چڕیاویگ یا په‌یا بویگ گشتى هه‌ر ناوچه‌یل كوردنشین و كورد بوینه‌و شانازیه‌ جویر فۆلكلۆر و كلتووریگ ڕه‌سه‌ن كوردى.