نه‌وه‌ى نوو و جه‌نگ ئه‌دیب و رووشنهویرى كوردى

شفق نيوز

دیراسه‌یگ هه‌وه‌جه‌ وه‌پى هه‌س، زیاتر له‌ خوه‌نه‌رێگ و رخنه‌گرێگ ئه‌خوازێ تا كار له‌بان به‌شبه‌شبوین و ترازیان و قرتیانه‌ یه‌ك له‌شوون یه‌كه‌گان بكا. روخسارى بخاده‌ بان سه‌ر راسكانى خوه‌ى و چنه‌ بكا جوور ئه‌ده‌ب ده‌ربكه‌فێ. ئه‌ده‌بێگ ك خوه‌ى له‌و ته‌نگه‌ژه‌ و گرفته‌یل قورسه‌ قورتار بكا ك بویه‌سه‌ ماشینێگ شه‌كه‌ت و هه‌ر تام و گرووپ و كومه‌ڵێگ وه‌ ئه‌خلاقێگ خراو راننه‌ێ. هه‌ڵبه‌ته‌ وه‌دریژایى مێژووى درووسبوین ئه‌ده‌ب و ئه‌دیبه‌یل ناوخوه‌ى، تاقمێگ ئه‌را نووه‌وكردن ئه‌ده‌ب و ره‌سانن ئه‌ده‌ب وه‌جه‌سه‌یگ ئه‌ده‌بى، ئه‌ده‌ب هه‌ڵسڕانیه‌. دویاجار رانین ئه‌ده‌ب بوو كێشه‌ نه‌ود، به‌ڵكم خراو رانینى كێشه‌س. ئه‌وه‌ كێشه‌س ك نه‌تویه‌نید مه‌سره‌ف له‌ ئه‌خلاق بكه‌ید و بكه‌یده‌ى ئه‌ده‌ب. وه‌ختێگ باس ئه‌خلاق ئه‌ده‌بى كه‌یمن هایمنه‌ بان ئه‌و باوه‌ڕه‌، ئه‌خلاق ئه‌ده‌بى ئه‌خلاقێگه‌ ك ئایم له‌تى وه‌مانا گه‌وراگه‌ى قسه‌ ئه‌گا. هویره‌و ئه‌كا و ناعه‌داله‌تى كومه‌ڵایه‌تى و رووشنهویرى و سیاسى و مێژوویى جوور سه‌گ تووپنێد. وه‌لێ جارێ ئه‌خلاقێگ تر ژیه‌ێ. ئه‌خلاقێگ خاون فره‌یینه‌ى به‌ربادى و ترازیان و بێبه‌هاكردن ئه‌و به‌هایه‌یله‌ ك ئه‌ده‌ب خوه‌ى وه‌ خاونیان زانێ و وه‌باوه‌ڕى هن ئه‌ون. دیاره‌ دیارترین دیارده‌ له‌ئیسه‌ى كومه‌ڵگاى كوردى ها له‌ ده‌یشت گرفته‌یل سیاسى و كومه‌ڵایه‌تى. گرفته‌یل وه‌ماشین كردن ئه‌ده‌به‌. وه‌ماشین كردن ده‌زگایگ ك وه‌رپرسیاره‌ له‌ به‌شێگ فره‌ى كومه‌ڵگا و عه‌قڵ تازه‌ى نه‌ته‌وه‌یگ. عه‌قڵێگ خوه‌یخواز و خوه‌ى سالار. عه‌قڵێگ مردگ له‌ناو له‌تاریه‌و كردن یا ته‌قلید و به‌رزه‌وكردن زینگیه‌تى خوه‌ى ك جوور تابووت له‌بان شان خوه‌ى خڕى ده‌ێد. ئه‌ى دیدگا ئه‌ى عه‌قڵه‌ كار له‌ناو ئیگۆسیم ئه‌كا، ته‌نیا نییه‌؟ ده‌موچه‌ویگ تر دیرێ، ده‌سه‌یلیگ تر له‌ پشتیه‌وه‌ دیارن، وێنه‌یگ تر له‌ ده‌روینى وه‌ماناى جووراوجوور بازى ئه‌كا. دیاره‌ ئه‌ى عه‌قڵه‌ وه‌ختیگ ئه‌یه‌ێد، ده‌سێگ شاره‌زا تێرێده‌ى. رابه‌ریگ تێرێده‌ى تا جوور دویایه‌مین په‌یام خوه‌ى وه‌ كومه‌ڵگا بناسێنێده‌ى و بچوود. ئه‌ى عه‌قڵه‌ وه‌ختیگ ئه‌یه‌ێد، هه‌وه‌جه‌ وه‌ تاقم دیرێ ئه‌را ئه‌وه‌گ بناسیمنه‌ى. خه‌وه‌جه‌ وه‌ بانگه‌واز و مه‌نبه‌ر و پشتگیرى دیاریكریاگ دیرێ تا خوه‌ى ئه‌رامان ئاشكرا بكا. له‌ وه‌ختێگ ك ئه‌ده‌ب راسكانى له‌ ده‌یشت تاقمخوازى و به‌ره‌زاده‌یى ژیه‌ێد. به‌ره‌زاده‌یى وه‌ومانا ك گشت ده‌سه‌گان بوونه‌ یه‌ك و وه‌یه‌ك ده‌نگ یاسا ئه‌را خوه‌نه‌ر و درووسبوین و رمانن نویسه‌ره‌یل دانه‌ن. وه‌ختێگ له‌ سه‌رده‌مێگ خاسترین روخسار له‌ تاكایه‌تى كه‌فێ و ئاڵشته‌و ئه‌دێ ئه‌را گرووپێگ كوشنده‌ و كار وه‌ ئه‌ده‌ب ئه‌كا، دى ئه‌ده‌ب جه‌وهه‌ر خوه‌ى دانه‌ێد. وه‌و مانا ك ئه‌ده‌ب كارێگه‌ وه‌ل خود ئایم، گرده‌وبوین ئه‌و ئایمه‌یل قسه‌كه‌ر و خه‌وپه‌روه‌ر و عارفه‌سه‌ ك له‌ خود نویسه‌ر وه‌یه‌كه‌و ده‌س كه‌نه‌ هاوار. دویاجار كار ئه‌ده‌ب ئه‌وه‌ نییه‌ له‌ كرده‌یگ پرسۆنێله‌و ئه‌را فۆرمیگ ته‌قلیدى و كوشنده‌ بواده‌ى، ك له‌تى گرووپ وه‌گه‌ورایى ده‌ركه‌فێ. تاقم ده‌ركه‌فێ ك لیست خوه‌یان درووس كردنه‌ ئه‌را ڤیزاداین وه‌ هه‌واداره‌یل خوه‌یان. ئه‌را په‌روه‌رانن جگرگووشه‌یلیان وه‌ره‌و دونیایگ بویچگ ك له‌تى جوور نویسه‌ر ئه‌را خزمه‌ت خوه‌یان نقاب له‌بانیان لاچوود. ئه‌ى گرووپه‌ ك میراتگر رووشنهویرى و ئه‌ده‌ب و نویسانن، هه‌وه‌جه‌ وه‌ شه‌كه‌تبوین نه‌یرن، ناخوازن له‌و قبوڵكارییه‌ بووسن ك بایه‌سه‌ وه‌ خوین خوه‌د بنویسید. ئه‌ى جووره‌ له‌ گرووپ، ئه‌ى جووره‌ له‌ وه‌لایه‌نكردن و وه‌ به‌ره‌كردن ئه‌ده‌ب ته‌نیا ئه‌و كه‌سه‌یله‌ تویه‌نن كار وه‌پى بكه‌ن ك خوین نه‌یرن و له‌وه‌ بێ هێزن ك ده‌ڵه‌ك هووشیارى خوه‌یان بیه‌ن وه‌ره‌و ناو كومه‌ڵگا و ئه‌ده‌ب بكه‌نه‌ ئه‌خلاق. دیاره‌ ئه‌وه‌گ ئه‌ده‌ب ئه‌كوژێ، ئه‌وه‌گ نویسانن هه‌لهه‌لا ئه‌كا، جه‌م ئه‌و ره‌هه‌نده‌یل تیه‌ریك ئه‌خلاقه‌نه‌ ك وه‌مانا چه‌فته‌گه‌ى له‌ بان هه‌ر یه‌ك له‌ى ئه‌كته‌ره‌یل یه‌كخوازه‌ خڕ ئه‌خواد. چونكه‌ وه‌رجله‌ گشت چشتێگ، ئه‌ى گرووپ شۆڕشگێڕه‌ ك هه‌س، وه‌ناو تاكه‌وه‌ قسه‌یگ نه‌یرن، چونكه‌ تاك له‌ى گرووپه‌یله‌ ناتویه‌نێ وجود خوه‌ى جوور عه‌قڵ، جوور رێكخستنیگ فكرى و رووشنهویرى ده‌ر بخاد. له‌وه‌ختێگ ك ئه‌و ده‌نگه‌گ له‌ى گرووپه‌یله‌وه‌ ئه‌یه‌یچد، ئه‌و ڤیزا و پاسپۆرته‌یله‌گ له‌ى تاقمه‌یله‌وه‌ ئه‌دریه‌ێ ك هانه‌ بان ئه‌و باوه‌ڕه‌، جه‌وهه‌ر و سه‌رچه‌وه‌ و چه‌ق و سه‌نته‌ر ئه‌ده‌بن، رێككه‌فتنیگ یه‌كده‌نگییه‌ ئه‌را دروسكردن نویسه‌ر ناخاڵه‌ و نابینا. هه‌ڵبه‌ته‌ خاسترین كار ئه‌ى گرووپه‌ وه‌گشتیكردن وژاره‌س له‌بان نویساننیگ تایبه‌تى. وه‌ختیگ وژاره‌ و ئختیار یا هه‌ڵوژانن تێكستیگ وه‌گشتى ئه‌كریه‌ێد، دى ئه‌وه‌گ دوینیمنه‌ى له‌كاركه‌فتن داهێنانه‌ و به‌سانن گشت ئه‌و قاپیه‌یلیشه‌ ك تێكست گه‌ورا له‌لیان گوزه‌ر ئه‌كا. هه‌میش ئمڕوو فرقه‌ جیاجیاگان ئه‌ده‌ب، به‌شێگ له‌ كار و پرۆژه‌گانیان ئه‌وه‌سه‌ شوناس له‌ تاك بسیننه‌و و ئه‌نسێرێ بكه‌نه‌ كومه‌ڵه‌گانه‌و. كردن تاك وه‌ جه‌م، وه‌گشتیكردن عه‌قڵییه‌ت و دیدگاى تاك له‌ ناوه‌ند ئه‌ده‌ب كوردى چنه‌ كردگه‌ ئه‌و به‌ش جدییه‌ له‌نه‌وه‌ى نوو ك هه‌س شه‌رم بكا له‌وه‌گ بێده‌نگه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌گانى...

 

گرووپیسته‌یل ئه‌ده‌ب، ئه‌و نه‌وه‌ ك وه‌نه‌وه‌ى نه‌وه‌د تا دو هه‌زار زانستیمنه‌سه‌یان، جوور مه‌سجدیگ كویه‌ن نه‌وه‌ى نوو چڕن بچن و نمازیگ له‌ میحرابه‌گانیان بكه‌ن. دى ئه‌گه‌ر ده‌سنماز ئه‌وه‌ نه‌یاشتیمن بكه‌فیمنه‌ شوون بانگه‌وازه‌یلیان، دى بویمنه‌ به‌شێگ له‌و نه‌فره‌ته‌گ مێژوو فڕه‌ى ئه‌یاده‌ ده‌یشت خوه‌ى. هه‌رچه‌ن ك له‌ هه‌ر كومه‌ڵگا و ئه‌ده‌بێگ جه‌هانى وه‌ئاشكرایى ئه‌و بزاوت ئه‌ندیڤیوێلییه‌ دوینیمن، ك ئه‌ده‌ب ئه‌واده‌ ته‌به‌قاته‌ به‌رزه‌گان نویسانن.

 

له‌ هه‌ر كومه‌ڵگایگ ئه‌گه‌ر گشت تاكه‌یلى ئاڵشته‌و بوین ئه‌را گرووپ و تاقم و لایه‌ن و به‌ره‌یگ، دى ئه‌ده‌ب ئه‌وه‌ به‌رهه‌م ئه‌یه‌رێ ك لایه‌زال له‌ناو رووژنامه‌ و گوڤار و ماڵپه‌ڕه‌ گشتییه‌گان تلاوه‌تى كه‌یمن.ئیمه‌ پرسیار ناكه‌یمن له‌وه‌ ك تاك ئه‌تویه‌نێ تیپه‌گان ئاڵشت بكا؟ به‌ڵكم پرسیار له‌وه‌ كه‌یمن تا چه‌نیگ تویه‌نیمن تاقمخواز بویمن ئه‌را ئاڵشته‌وكردن تاك وه‌ جه‌م. ئه‌یه‌ له‌و وه‌خته‌ دروس ئه‌دێ ك ئه‌ده‌ب هێزیگ نه‌یرێد تا چنه‌ بكا نویسانن له‌ناو تاك په‌روه‌رده‌ بكا. هه‌میشه‌ له‌ناو رووشنهویرى كوردى ئه‌وه‌ دیمنه‌ ك ئه‌گه‌ر له‌ناو فره‌ترین په‌یوه‌ندى نه‌وید، كه‌س ناخوه‌نێده‌ده‌و. ئه‌ى دیده‌ ك به‌ش فره‌یگ  له‌ عشق وه‌جه‌مبوین ها له‌تێ و به‌ش فره‌یگیش ئه‌و عه‌قڵیه‌ت مۆدێسته‌سه‌ ك وه‌بێ ئه‌وه‌كان تر ناتویه‌نێ وجود خوه‌ى ئعلان بكا و ئۆرگانیزه‌ى بكا، چنه‌ كردگه‌ ك خاسترین نویساننمان له‌شارێگه‌و نه‌ڕه‌سێده‌ شاریگ تر، له‌ خوه‌نه‌رێگه‌و ئه‌را خوه‌نه‌ریگ تر نه‌چوود. وه‌داخه‌و ئمڕوو سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌یل ئه‌ده‌ب، ئمڕوو سه‌رۆك بانده‌یل ئه‌ده‌ب، ك ته‌نیا كاریان كوشتن و ساده‌وه‌كردن ئه‌ده‌ب بویه‌، نه‌تویه‌نستنه‌، یا نه‌تواستنه‌ دیور له‌ په‌یمان و ئاكت، دویر له‌ دووسایه‌تى و خوسه‌ تاك ئه‌را خوه‌ى گله‌و بیه‌ن و له‌ تاكه‌و ته‌قالا ئه‌را گه‌وراوه‌كردن پرۆژه‌ ئه‌ده‌بییه‌گان بكه‌ن. یه‌یش ئه‌را ئه‌و نا وه‌رپرسیاریه‌تى و خودخوازیه‌ گله‌و ئه‌خواد ك جووریگ له‌ دیكتاتۆریاى نویسانن دروسى ئه‌كا. ئیمه‌ تا ئیسه‌ ته‌نیا له‌وه‌ ئاگادار بویمنه‌ ك له‌ناو سیاسه‌ت تویه‌نیمن دیكتاتۆر دروس بكه‌یمن. تا ئیسه‌ له‌ناو كومه‌ڵگاى كوردى دیكتاتۆر و ده‌سه‌ڵات تۆتالیتار ته‌نیا له‌ناو سیستمه‌یل سیاسى ناسن، وه‌لێ ئمڕوو، ئه‌وقه‌ره‌ سه‌ده‌ى به‌رهه‌مهاوردن دیكتاتۆر و ده‌سه‌ڵاتخوازییه‌ له‌نویسانن، ئه‌وقه‌ره‌ سه‌رده‌مێگ نییه‌ ئه‌را درووسكردن خود ئه‌ده‌ب. دیكتاتۆریاى نویسانن، له‌خوه‌یه‌و درووس نادێ، به‌ڵكو ئه‌و تاكه‌یله‌ درووسى ئه‌كه‌ن ك تاك نین. ئه‌و ئایمه‌ دروسى ئه‌كا، ك چه‌پڵه‌ كوتێ. دیكتاتۆریاى نویسانن وه‌باوه‌ڕ من گه‌وراتره‌ له‌ دیكتاتۆریاى سیاسى، ئیمه‌ تویه‌نیمن له‌ناو سیاسه‌ت په‌ت بخه‌یمنه‌ مل دیكتاتۆر، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌یشه‌ نه‌كه‌یمن به‌شێگ له‌ خشت كه‌سایه‌تیى باریمنه‌ خوار. وه‌لێ دیكتاتۆریاى نویسانن جووریگ تره‌، ئه‌گه‌ر نه‌كوژێده‌د وێراند ئه‌كا. ئه‌گه‌ر بێده‌نگد نه‌كا رێیش وه‌پید نایاد جوور خوه‌د و هێز خوه‌د و دیدگاى خوه‌د هاوار بكه‌ید.

 

حسێن ئه‌حمه‌د