نه‌خش ره‌سانن ئازاد له‌دیموكراسى

شفق نيوز

راده‌رخستن خاس و ته‌ندروسه‌؟ جوواو ئى پرسیاره‌ هویچ شیه‌وكردنیگ نیه‌توایگ و بایه‌سه‌ بویشیم نه‌خه‌یر.

ئازادى قسه‌كردن و ده‌رخستن ئه‌وه‌ك له‌دڵ ئاده‌میزاد په‌نگه‌و خواردگه‌، هه‌ق سه‌ره‌تایى هه‌ر تاكیگه‌ له‌ سستمه‌یل دیموكراسى. ره‌سانن یا ئعلام نه‌خش گرنگیگ دیریگ له‌ نه‌خشانن و سه‌رهه‌ڵداین كلتوور دیموكراسى راسكانى ك له‌سستم سیاسیه‌و شووڕه‌و بوود ئه‌را جاده‌و ڕاى گشتى.

رووژنامه‌نویسه‌یل له‌ڕى ره‌سانن تویه‌نن ئاشكراى زانیارى و هویروڕا بكه‌ن و مه‌ردم له‌لى ئاگاداره‌و بكه‌ن له‌باوه‌ت ئه‌و راسیه‌یله‌ ك شایه‌ت حكوومه‌ته‌یل له‌ هاووڵاته‌یلیان بشارنه‌وه‌ى. ره‌سانن كار سه‌ره‌كى ئازادى ڕاده‌رخستنه‌، چوینكه‌ دویاجار بووده‌ سه‌كوویگ  ئه‌را ره‌سانن ئه‌وه‌ك تاكیگ زانیگه‌ى وه‌ كومه‌ڵگاگه‌ى، ئنجا ئه‌گه‌ر راده‌رخستن نه‌وگ شایه‌ت بڕیگ زانیارى و ڕه‌خنه‌ى جوان له‌ناو مه‌ژگ ئاده‌میزاد هه‌ر په‌نگه‌و بخوه‌یگ و هویچ كاریگه‌رییگ نه‌یاشتوود له‌بان مه‌ردمان تر.

میدیا ئه‌وه‌سه‌ ك ره‌سم راسكانى بار سیاسى و ئابوورى و كومه‌ڵایه‌تى كومه‌ڵگایگ وه‌فۆرمیگ ڕه‌خنه‌گریه‌وه‌ بخه‌یگه‌ ڕوى، میدیا جوور ده‌فریگه‌ پڕ له‌زانیارى و ئه‌ڕایچوین ك بووده‌ مایه‌ى گفتوگوو ئاده‌میزاده‌یل. تویه‌نیم بویشیم میدیاى راسكانى جامه‌ك كومه‌ڵگاس، ئنجا ئه‌را ئه‌وه‌ك ره‌سانن بتویه‌نیگ ئى نه‌خش یا ده‌وره‌ بوینیگ و ئه‌ركه‌گه‌ى جى وه‌جى بكا، بایه‌سه‌ په‌یام ئاشكرایگ داشتوود و مقه‌یه‌تى له‌ ئامانجه‌گه‌ى خوه‌ى بكا. رووژنامه‌نویسیش بایه‌سه‌ چه‌ودیریگ بیلایه‌ن بوود و له‌وه‌ر خاتر قانجاز لایه‌نیگ خوه‌ى نه‌خه‌یگه‌ ناو كیشمه‌كیشه‌یل سیاسى، به‌ڵكوو بایه‌سه‌ وه‌ راسیه‌و ئاشكراى رویداگه‌یل بكا ئه‌را مه‌ردم و له‌ هه‌مان وه‌خت ره‌خنه‌و پیشنیار مه‌نتقى خوه‌یشى بخه‌یگه‌ ڕوى. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش تویه‌نیم بویشیم گرنگى ره‌سانن ئازاد له‌ سێ خاڵ ده‌ركه‌فیگ:

یه‌كه‌م/ بووده‌ هووكار په‌خشه‌وبوین هویروڕاى جوراوجوور، ك یه‌یش ده‌سمیه‌تده‌ره‌ ئه‌را گه‌شه‌ى دیموكراسى و مه‌ندنه‌وه‌ى دامه‌زریاگه‌یل دیموكراسى.

دویه‌م/ هه‌ڵه‌وداین و ئاشكراكردن ئه‌و راسیه‌یله‌ ئه‌را ڕاى گشتى ك شاریانه‌سه‌و.

سێیم/ ده‌رفه‌تداین ئه‌را ره‌سانن په‌یام گشتى وه‌ده‌سڵاتداره‌یل و وه‌دیكردن ده‌رفه‌ت گفتوگوو مه‌نتقى. ئه‌گه‌ریش بایمنه‌ بان باوه‌ت هه‌ق ئازادى ڕاده‌رخستن له‌ به‌ڵگه‌نامه‌یل ناوده‌وڵه‌تى، ئه‌وه‌ ئازادى راده‌رخستن هه‌قیگ گه‌ردوونیه‌و له‌قانوون نه‌ته‌وه‌یل یه‌كگرتگ و ده‌ستوور زوورم وڵاته‌یل ئشاره‌ت وه‌پى كریاگه‌، وه‌لى له‌ئاست ده‌سه‌وه‌ركردن ئه‌و هه‌قه‌ له‌وڵاتیگه‌وه‌ ئه‌را وڵاتیگ تر جیاوازى دیریگ .

مادده‌ى(19)له‌ قانوون هه‌قه‌یل ئاده‌میزاد سه‌ر وه‌ نه‌ته‌وه‌یل یه‌كگرتگ ، ده‌سه‌وه‌ر ئازادى راده‌رخستن ئه‌كاو ئویشیگ : گشت كه‌سیگ هه‌ق ده‌رخستن ئه‌ڕاى چوین و قسه‌كردن دیریگ ، ئى هه‌قه‌ مه‌سه‌له‌ى وه‌ده‌سهاوردن زانیارییش گریگه‌ خوه‌ى وه‌بى داناین هویچ مه‌رزیگ له‌وه‌رده‌م تاكه‌یل كومه‌ڵگا.

ریككه‌فتن ناوده‌وڵه‌تى ئه‌را هه‌قه‌یل سیاسى و مه‌ده‌نى ك له‌لایه‌ن(145)وڵاته‌وه‌ ئمزا له‌بانى كریاگه‌، ناچار ده‌وڵه‌ته‌یل ئه‌كا ریز و حورمه‌ت له‌بڕیگ هه‌ق ئاده‌میزاد بنریه‌یگ و له‌وانه‌یش ئازادى راده‌رخستن. وه‌ل ئوه‌یشا له‌ په‌یماننامه‌ى یه‌كێتى ئۆرپاو په‌یماننامه‌ى هه‌قه‌یل ئاده‌میزاد ئه‌مریكا، هه‌ق ئازادى راده‌رخستن ده‌سه‌وه‌ر كریاگه‌.

مه‌سه‌له‌ى ده‌سكه‌فتن زانیارى له‌لایه‌ن ره‌سانن یا ئعلامه‌یله‌وه‌، وه‌ بڕبڕه‌ى پشت دیموكراسى خاسیگ دانریه‌یگ ، چوینكه‌ یه‌كمجار: له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك هاووڵاتیه‌یل تویش وه‌رپرسیاریه‌تى ئه‌كا له‌وه‌رده‌م ئه‌وه‌ك نه‌ك به‌شدارى ژیان سیاسى و كومه‌ڵایه‌تى بكه‌ن وه‌نائاگایى و دویه‌میش: ره‌سانن منیگه‌ خاڵ وشكانن ئه‌را مه‌زه‌نه‌كردن توانایى و پابه‌ندبوین نوێنه‌ره‌یل ملله‌ت له‌وه‌رده‌م ده‌نگده‌ره‌یل. مه‌سه‌له‌ى ئازادى راده‌رخستن له‌ سستمه‌یل لیبراڵه‌ دیموكراسه‌گانیش هه‌مان گرنگى دیرن، راسه‌ لیبرالیزم زیاتر گرنگى ده‌یگه‌ ئازادى تاك نه‌ك گله‌وخواردنى ئه‌را چه‌وسیان و زوڵم له‌لیكردن له‌وه‌ر خاتر خاسى گشتى، وه‌لى ئازادى راده‌رخستنیش له‌لاى لیبراڵه‌یل یه‌كیگه‌ له‌ هه‌قه‌یل سه‌ره‌تایى تاك و له‌ بڕى كومه‌ڵگا په‌یوه‌ندى نائارام و دژایه‌تى یه‌كترى له‌ناونى ره‌سانن و حكوومه‌ت هه‌س، وه‌لى دویاجار ئى گرژى رووشنهویریه‌ وه‌خزمه‌ت خود دیموكراسى ته‌واو بوود.

له‌بڕى كومه‌ڵگایش ك هیمان هانه‌ قوناغ جیوازبوین یا كیشه‌ى ناوخوه‌یى و ناوده‌وڵه‌تى دیرن، كار ره‌سانن ته‌نیا جیوازكردن هه‌واڵه‌یل گه‌رمه‌ نه‌ك ڕه‌خنه‌گرى، وه‌لى وه‌ل ئه‌وه‌یشا هه‌ر خزمه‌تیگه‌ وه‌ دیموكراسى.

ره‌سانن بڕبڕه‌ى پشتى كومه‌ڵگاى مه‌ده‌نیه‌و تویه‌نیگ بووده‌ قه‌ڵغان بته‌ویگ له‌وه‌رده‌م ئه‌و نه‌گبه‌تیه‌ ك سستم سیاسى له‌بان كومه‌ڵگا چه‌سپنیگه‌ى، وه‌ك مه‌سه‌له‌ى گه‌ناته‌كارى، ئازادى هویروڕا، دروسكردن بڕیار سیاسى و چه‌مك هاووڵاتیبوین.

كاریگه‌رى ره‌سانن له‌كومه‌ڵگا فره‌ گه‌وراتره‌ له‌وه‌ك به‌عزه‌ كه‌سه‌یلیگ كه‌میه‌و كه‌ن له‌ره‌سانن هه‌واڵ له‌شوونیگه‌وه‌ ئه‌را شوونیگ تر شار، به‌ڵكوو ره‌سانن هووكاره‌ له‌ ناسین كلتوور ناوچه‌یل جیاجیاى كومه‌ڵگاو له‌بان ئاست ناوده‌وڵه‌تییش شیه‌وكردن ئه‌و مه‌وج گورج وه‌ جه‌هانبوینه‌.

ئامانج ره‌سانن بایه‌سه‌ فره‌ له‌وه‌ گه‌وراتر بوود ك ته‌نیا ئه‌را گرووپیگ سیاسى یا بازرگانیگ كار بكا. ره‌سانن هه‌ڵگر خه‌م كومه‌ڵگاس. وه‌ل ئه‌وه‌یشا ده‌سوه‌ركردن ره‌سانن ئازاد هه‌وه‌جه‌ وه‌ سه‌روه‌رى قانوون دیریگ ، یه‌یش وه‌ك ته‌نیا گه‌ره‌نتى مقه‌یه‌تیكردن هه‌ق گشتى و مقه‌یه‌تیكردن میدیا. ره‌سانن وه‌ك چه‌ودیریگ ناسریاگه‌ له‌بان گشت پایه‌یل تر دیموكراسى ك نه‌خش فره‌ گرنگ یا موهمیگ دیریگ له‌نیشانداین روخسار راسه‌قینه‌ى كومه‌ڵگا.

ئه‌را نموونه‌: له‌مه‌سه‌له‌ى هه‌ڵوژاردنه‌یل، له‌گشت هه‌ڵوژاردنیگ هه‌رچه‌نى چه‌ودیره‌یل له‌ پارته‌یل سیاسیه‌وه‌ ئه‌ركیگ گرنه‌ مل، وه‌لى دویاجار كامیراى ره‌ساننه‌یله‌ ك بڕیار له‌بان سه‌ركه‌فتگى و پاكى هه‌ڵوژاردنه‌گه‌ ده‌یگ . تویه‌نیم بویشیم كاریگه‌رى ره‌سانن ها له‌سه‌روه‌خوه‌یى، یه‌یش وه‌ ماناى په‌خشه‌وكردن ئه‌ڕاى چوینه‌یل جیاوازه‌ وه‌بى جیاوازى و سه‌روه‌خوه‌یى له‌دارایى.

له‌وڵاته‌یل دویاكه‌فتگ  میدیاى ئازاد و سه‌روه‌خوه‌ى وه‌رده‌وام وه‌ك دار ده‌س دوشمن و وه‌كراگیریاگ ته‌ماشا كریه‌یگ . یه‌یش ته‌نیا چه‌ك ده‌س ده‌سڵاتداره‌یله‌ ك ڕاى گشتى وه‌پى خه‌ڵه‌تنن، ك چه‌نه‌ها ڕیگر قانوونى و دارایى ئه‌را وه‌سیله‌یل ره‌سانن دروس كه‌ن بیجگه‌ هه‌ڕه‌شه‌و ئازارداین لاشه‌یى و په‌لكیشكردن ره‌ساننكار و نویسه‌ره‌یل ئه‌را وه‌رده‌م دادگایه‌یل. یه‌یش له‌وه‌ختى ك ده‌سخستن زانیارى سه‌ره‌تاییترین هه‌ق ره‌ساننكاره‌یله‌، وه‌لى له‌وڵاته‌یل نادیموكراتى وه‌تایبه‌ت له‌خوه‌رهه‌ڵات ناوڕاس ئى هه‌قه‌ وه‌ته‌واوى زه‌فت كریاگه‌ له‌لایه‌ن ده‌سڵاتداره‌یله‌وه‌، چوینكه‌ له‌ى وڵاته‌یله‌ میدیا وه‌ ته‌واوى بى پشت و په‌ناس. یه‌یش له‌وه‌ختیگ ك له‌ وڵاته‌یل دیموكراسى ریكخریاگه‌یل كومه‌ڵگاى مه‌ده‌نى و ناحكوومى ده‌سمیه‌تده‌ر سه‌ره‌كى ره‌سانن یا ئعلامن له‌داین زانیارى له‌بان كاروبار حكوومه‌ت و ده‌رئه‌نجام ئه‌و له‌یه‌كه‌وداینه‌یله‌ ك له‌بان كاروبار حكوومه‌ت كردنه‌سه‌ى، وه‌لى له‌وڵاته‌یل نادیموكراسى ئى ریكخریاگه‌یله‌ راسه‌وخۆ لایه‌نگر پارته‌یل سیاسى و سه‌ر وه‌خوه‌یان نین له‌كاره‌یل ئدارى و دارایى. بیگومان یه‌یش ریگره‌ له‌وه‌رده‌م چاكبوینیان و مه‌سه‌له‌ى مه‌عنه‌ویان ئه‌را ره‌سانن.

له‌راسى كار میدیایى نیه‌وگ وه‌ك چالاكییگ له‌ده‌یشت ژیان سیاسى و كومه‌ڵایه‌تى كومه‌ڵگاوه‌ بدوینریه‌یگ . بیگومان نه‌خش یاده‌ور میدیا فره‌ گرنگتره‌ له‌نه‌خش ده‌سڵاته‌یل تر جى وه‌جیكردن و دادوه‌رى و قانوونى، چوینكه‌ میدیا ك وه‌ده‌سڵات چواره‌م ناسریاگه‌ دویاخر بووده‌ مقه‌یه‌تیكه‌ر  و چه‌ودیر له‌بان چشته‌یل تر ژیان و ده‌سڵاته‌یل تر. ك وه‌هویچ شیوه‌یگ نیه‌وگ قسه‌ له‌بان سروشت كار ده‌سڵاته‌یل تر بكریه‌یگ وه‌بى وجوود میدیاى ئازاد. چوینكه‌ میدیا چه‌و چه‌ودیر راسه‌قینه‌س.

له‌باوه‌ت وه‌رپرسیاریه‌تى میدیاو په‌زانن یا شكانن خه‌ت قرمزیش، بایه‌سه‌ ئشاره‌ت وه‌ ئه‌وه‌یش بكه‌یم ك هویچ كه‌سیگ وه‌ده‌ر نیه‌ له‌ غه‌ڵه‌ت و كه‌موكوڕى، وه‌هه‌مان شیوه‌ میدیایش تویش غه‌ڵه‌ت و لاداین تیه‌یگ ، چوینكه‌ میدیایش ها وه‌ده‌س مه‌ردم و ئاده‌میزاده‌وه‌ نه‌ك دروسكریاگتر، وه‌لى یه‌یش نیه‌وگ بووده‌ مه‌هانه‌یگ ئه‌را سه‌ركوتكردن و ڕیگرتن له‌ میدیا جویر ئه‌وه‌ك بڕیگ له‌وڵاته‌یل وه‌ناو دیموكراسیه‌وه‌ ئه‌نجامى ده‌ن. ئنجا وه‌گووره‌ى ئاخرین راپۆرت په‌یامنێر بى مه‌رز، زیاتر له‌ سێ یه‌ك مه‌ردم جه‌هان له‌و وڵاته‌یله‌ ژیه‌ن ك ئازادى ڕاده‌رخستن نیه‌ له‌تیان یا دیرن و مه‌رزداره‌، یه‌یش ئه‌و وڵاته‌یله‌ گریگه‌وه‌ ك سستم دیموكراسى له‌تیان وجوود نه‌یریگ  یا دیریگ و ناته‌واوه‌.

زوورم ئه‌و وڵاته‌یل نادیموكراسیه‌، میدیاى حكوومى یا حزبى كه‌نه‌ سه‌رمه‌شق و سه‌كو قسه‌كردن، ك یه‌یش ته‌نیا له‌وه‌ر تاریفكردن و باسكردن لایه‌نه‌یل خاس خوه‌یانه‌ ئه‌را مه‌ندنه‌وه‌ى ده‌سڵاتیان. بڕیگ له‌وڵاته‌یل ته‌نیا هه‌ر وه‌ناو ئازادى ره‌سانن یا ئعلام و رووژنامه‌گه‌رى دیرن، وه‌نا رووژنامه‌نویس و نویسه‌ره‌یل وه‌گشت شیوه‌یگ هانه‌ ژیر ناڕه‌حه‌تى و ئازار و كوشتن و چه‌ودیرى و ته‌نانه‌ت ڕفاننیش.

 

سه‌رچه‌وه‌: چه‌تر پریس

و: له‌ ئینگلیزییه‌وه‌/ شوان حه‌سه‌ن