شهفهق/ هێرۆدۆت تاریخنویس گهوراى یۆنانى، ناو ئى پاشا وه(كیاكسار) بردگهو لهكتاو (بیستوین داریۆش
یهكم)یش وه(هۆخشتهر) ناسریاگه، هۆخشتهر یهكیگه لهپاشایهیل ئازاو ههڵكهفتگ و كهموینه بویه له تاریخ، وهختیگ هۆخشتهر هاته بان تهخت دهسڵات، وهزع ماد ترسناك و خراو بوى و دهور پاشایش كزهو بوى، وهلى خوهى تواس وهرج لهوهك بكهفیگه دیر، خاسسازى له لهشكرهگهى بكهیگ، یهیش چووگهوه ئهرا ئهوهك لهجهنگ باوگى وهل ئاشوورا ئهزموونیگ تیهڵ و خویناوى داشت، وه سهبهب ئهوهك سهربازهیل ماد هویچ وهختیگ هووكارهى ئهوه نهوین وهك سوپایگ ریكخریاگ جهنگ لهبان شیوهى ئاشوور مهشق بكهن، ئهوه بوى لهشكرهگهى لهبان شیوهى ئهوان ریكخست و لهتى وهردهوام بوى، مهردم پیاده وه تیر و كهوان و شمشیر پڕ چهك كردن و سوارهیلیش لهتیروهشانن ئازا بوین و ههر لهمناڵییهوه هووكارهى ئهسپ سوارى و تیروهشانن كریان، یهیش لهیوا كرد چهو لهچهوبڕین دروس بووگ و سوارهیل (ئاشكان)یش لهشوون چهن سهدهیگ وهههمان شیوه چهو لهلیان بووڕن.
ئهسپ ماد لهسهردهم كویهن لهگشت دونیا ناسریاویگ، وهتایبهت ئهسپ نیسا (نیسایه) ك جوان و تیژ ڕهو بوى و فرهیش وهئارام بوى، ئمجا وهگوورهى قسهیل (هێرۆدۆت) ك لهكتاوهگهى باس كهیگ و ئویشیگ: هۆخشتهر لهشكرهگهى ریكخست و نهعرهته كرده بان ئاشوور و فشار گهورایگ كهفته بان ئاشووریهیل، لهشكر ماد ك لهپهلامار دویم چینه ناو شار ئاشوور تویهنستن چواردهور شار (نهینهوا)یش بگرن، ئمجا وهسهبهب دیوار بتهو نهینهوا كارهگه دریژه كیشا، ههر لهوهر ئهوهیش (هۆخشتهر) بهشیگ له لهشكرهگهى كلكرده دویاوه ئهرا ئهوهك نهعرهته بكهنه بان ئاشوور و كاولى بكهن، لهى كاریشه مادهیل وهردهوام خوسهیان هاتگه له ئاشووریهیل ك چوین مامڵه وهلیانا كردنه، یهیش خوهشى داسه مللهتهیل ژیردهسهو رزگاربوینیان له ئاشووریهیل، بهڵگهیش ئهرا ئهوهك نهینهوا دوجار چواردهورى دریاگه لهتهورات باس كریاگه.
له كتاو (ناحوم)، چاپ دویم، ئى جووره باسیگ كریاس ك گوایه خوداوهند گهوراى ئسرائیل جاریگتر نهعرهته كردهسه بان (ئیشان)و تاڵانیكردگهو گهورایهیلیان لهخوین قرمز كردگه، مهردهیل جهنگیش جنگهیلیان لهخوین قرمز بوى و (گالیسكهیل)یش وه رووژ ئامادهى خوهیان كردیان و نهیزهو شمشیریان لهكار بوى و دهروازهى شارهیل واز كریاوین و ههرچى قهسر و باڵهخانهیله رمیاوین و نهینهوا بویه دهریاچهیگ ئاویگ و مهردمهگهى ههیواین و ههرچى هاوار كردیان كهس وهپیان نهڕهسى، پهلاماردهرهیل روى كردنه گشتلایگ و ههر نهعرهته كردیان و تاڵان جهمهو كردیان ئهرا ئهوهك وهههر جووریگ بووگ چشتهیل لهئاڵتوین دروسكریاگ و چشت قیمهتدار چهپاو بكهن، ئمجا ئهو وهخته نهینهوا چووڵ و كاولكریاگ و بوى و ماڵیگ لهتى وه ساق نهمهندویگ. ئمجا لهو وهخته (كیمریهیل) ك وههیزبوین و سهروسیمایان گشتى ههر تووز بوى، كهفتنهڕى وهرهو شار خوینڕشیاگ، ئهیه لهوهختیگ بوى شمارهى كوشیاگهیل گشت شوونیگ پڕهو كردوین و ههر لهوهر ئهوهیش نهعرهتهى ئهوان هویچ دهوریگ نهیاشت.
دهنگ قهمچى و تویڕهیى ئهسپدارهیل بهرزهو بویاگ و سوارهیل نهعرهته كردیان و شمشیرهیلیان بریقهى هاتیاگ و نهیزهیلیان جریوه دیاگ و زهخمدار و كوشیاگهیلیش ئهوهنه فره بوین لاشهیلیان كووتایى وهپى نههات و كهفتوینه بان یهكترى. ئهو دیمهنه (یههوه) ئاگادار كرد و وت : من دوشمن تنم و سهرسهختیهیلد لهوهردهم مللهت خهمه دهیشت و بایهسه رویتدهو بكهم و لهوڵات رسواد بكهم.
لهشكر ماد وهتواناى خوهى وهرهو نوا چى و نزیكهو بوى و خهریك بوى پایتهخت دهوڵهت گهوراى ئاشوور بكهفیگ ، ئمجا لهو وهخته ههواڵ كوتوپڕیگ هات و نهعرهتهى سكایهیل لهئازهربایجان و شوونهیل هاوساوه رهسیه پاشا . وهختیگ تهماشا كرد چار نیهو تهنیا ئهوه نهوگ واز له دهورداین نهینهوا باریگ و بچووگهوه ئهرا مقهیهتیكردن وڵات خوهى، ئهوه بوى وه لهشكرهگهیهوه روى كرده دوشمن و لهنزیك دهریاچهى ئورمیه روى وه روى سكایهیل بوى و شكهست خوارد لهجهنگ و ناچار بوى وه مهرجهیل قورس ئهوان رازى بووگ.
هێرۆدۆت ئویشیگ: لهشوون ئهو داگیركردن سكایهیله، كهسیگ تر نهوى بتویهنیگ سكایهیل بخهیگه ژیر دهسڵاتیهوه، نهعرهتهى ئهوانه وهگشتى لهباكوور خوهرئاواى ئیرانهوه تا باشوور و مهمڵهكهت (وان)و(كاپادۆكیا) دریژهو بوى و تاڵانیان كردن تا رهسیه دهوروهر دهریاى خوهرئاواى دهریاى چهرمگ و رهسینه ههر شوونیگ چهپاوى كردیان و مهردمهگهى كوشتیان.
پاشاى مسر (بسماتیك) ك وڵات شام داگیر كرد، وهختیگ ههواڵ نهعرهتهى سكایهیل هات ، ههڵهپهڵه گلهوخوارد و دیارى فرهیگ كلكرد ئهرا سهركردهى سكایهیل و سهردیهو كرد لهچگنى ئهرا مسر، ئمجا نهعرهتهى سكایهیل ئهرا بهرزایهیل ئیران كهس نهزانستگه له چه شوونیگهوه بویه، لهى باوهتهوه هێرۆدۆت ئویشیگ: كیمریهیل چینهسه ئاسیاى خوهرئاواو، بهعزیگ له سهرچهوهیلیش ئویشن: گوایا ئاشوور لهلایهن كیمریهیل و ماددهیلهوه مهیدان جهنگى تهنگهو بویه.
ئمجا لهیرا لهیوا دیاره پهخشهوبوین سكایى وه ئاسیاى خوهرئاوایا جاریگتر بویهسه شوون نهوهیل ئاریایى، نهعرهتهى سكایهیل ئهرا بان وڵات ماد و ئاسیاى بویچگ ساڵهیلیگ دریژه داشتگهو تهورات وهجوانى ئشارهت وهپى كردگه، ك سكایهیل چوین ترسیگ لهو نهعرهتهو پهلامارداین و كوشتن و بڕین رووژانه لهناو مهردم پهخشهو كردنه. وه قسهى (هێرۆدۆت) مهندنهوهى سكایهیل له ئیران (28) دریژه كیشاگهو لهو ماوهیشه وه زوور باج له مهردم ناوچهگه سهندنه، تا دویاخر هۆخشتهر(كیاكسار) پاشاى ماددهیل میواندارى كوڕ (بارتاتوا) كردگه ك گهوراى سكایهیل بویه وهل گشت گهورایهیل تر لهشكر سكایى، ئمجا لهشوون خواردن و سهرخوهشكردنیان گشتیان كوشتگه، لهشوون ئهوهیش پادشاى (ماد) جهنگ وهل سكایهیلا كردگهو شكانهسهیان و لهوڵات ماد كریانهسه دهیشت.
ئهوهك پهیوهندى دیریگ وهو نهعرهتهیله ك سكایهیل ئهنجامى دانه ئهرا وڵات ماد و ئاسیاى بویچگ، گوایه ك لهقهفقازهوه هاتنه، وهو مهعنا ك لهپشت كویهیل قهفقازهوه ئهرا ئازهربایجان شایهت نهعرهته كردوین، لهو رویهوه (هێرۆدۆت) ئویشیگ: دویرى ریگهى ناونى دهریاچهى (میوتید) و ئاو (فازیس) وه پیاده نزیكهى 30 رووژهو ناونى ههر شوونیگ و مادیش لهوه زیاتر، وهلى سكایهیل لهكووتایى ئهو ریگهوه گوزهر كردنه ك وهرهو ژویهرتر و دویرتر چینهو لهكویهیل قهفقاز كهفتهسه لاى چهپ موڵكهیلیان .
دهریاچهى (میوتید) دهریاى (ئازۆ) ئمڕوو فازیسه، ههر لهى باوهتیشهوه (هێرۆدۆت) ئشارهت وه ریگهى كوڵ سكایهیل كهیگ ك لهكنار دهریاى (ئازۆ)هوه لهولایهت (باتووم) لهوراوه روى كردنهسه ئازهربایجان و لهریكردن وهردهوام بوینه تا لهدهریاى خهزهر پهڕینهسهوه ، وهو جووره ئادهمیزاد باكوور لهوراوه هاتنه، وهمهعناى ئهو شوونه ك كهفیگه كنار دهریاى خهزهر و تهنگ (داریاڵ).
وهو شیوه (هێرۆدۆت) زانستگه ك لهو رووژگاره ئادهمیزاد باكوور لهو شوونهیلهوه گوزهر كردنهو ریگهیش نزیكتر بویهو چشتهیل سروشتییش نهویه ك ریگه لهلى بگریگ و نهیلیگهى. قهیریگ له شیهوكهرهیل گومان ئهوه كردنه ك سكایهیل له (دههستان و گورگان و تهبرستان و گهیلان)هوه روى كردنهسه ئازهربایجان، جویر ئهوهك (كتزیاس)یش ههمان ئهراىچوین دیریگ، ئهگهر بایگ و ئهو ئهراىچوینهیله راس بووگ ئهوه مهعناى ئهوهسه ك سكایهیل له دو لاوه نهعرهته كردنه ئهرا بان ئیران.
زوورم تاریخنویسهیل گومان ئهوه كهن ك مهندنهوهى سكایهیل لهئیران (28) ساڵ دریژه كیشاگه ، ئمجا ئهگهر بایگ و ناوهڕووك باوهتهگه لهیهكهو بهیم، دوینیم ك لهو ماوه رویداگ تر نهویهو (هۆخشتهر)یش له(633 ى وهرجه زایین) لهبان تهخت ماد دانیشتگهو لهشكره ریكخریاگهگهیش دویاى ماوهیگ وهل ئاشوورا كهفتنهسه جهنگ و چواردهور نهینهوا داگهو نزیك بویه ئهو شاره داگیر بكهیگ و ئهو سهردهمه سكایهیل له باكوور خوهرئاواى ئیران دهركهفتنه، ههر لهوهر ئهوهیش ئهگهر پادشاى (ماد) لهپشت خوهى دڵنیا بویگ ك سكایهیل ئیران هیشتنهسه جى، ئهوه نهعرهته نهكردهسه بان ئاشوور و نهینهوا داگیر نهكردیاگ.
ئمجا وهگوورهى ئى زانیارى یا مهعلووماتهیله ئهگهر مهندنهوهى ئهیانه لهئیران وه(28) ساڵ بزانیم، ئهوه بایهسه بزانیم ك تاریخ رویداگهیل ئهوه نیشاندهیگ ك وهگوورهى باوهڕ لهیهكهودهرهیل ئهو سهردهمه ك (هۆخشتهر) لهبان تهخت دانیشتگه تا ساڵ 605 وهرجه زایین وه سكایهیلهوه خهریك بویهو لهو ماوهیشه دهرفهتیگ ئهرا خاسكردن لهشكر ماد وهدهسیهوه نهویهو گشت وهختیگیش له جهنگیگهوه ئهرا جهنگیگ تر خوهى ئاماده كردگه وهل ئاشوورا.
له ئهنجامیش ئهرا ئهوه چیمنهوه ك لهشوون شكیان (فراوهرتیس) وهل ئاشوورا، پادشاى تازه ك لهیهكم رووژ فهرمانڕهوایهگهى تویش كیشهو گرفت فرهیگ هاتگه نهتویهنستگه وه ههڵهپهڵهو بى خودئامادهكردن ئهنجام مهندنهوهى سكایهیل بزانیگ لهئیران.
هۆخشتهر وهختیگ سكایهیل لهئیران دهركرد، جاریگتر هویر لهخهیاڵه كویهنهگهى كرد ك لهناوبردن ئاشوورهو لهتى سهركهفت.
| < پێشتر | دواتر > |
|---|
