شهفهق/ بوار محهمهد
ئهر بتوایم بزانیم هووكار جیوازكردن راپهڕین لهوڵاتیگهوه ئهرا وڵاتیگ تر چهس، ئهوه بایهسه ئشارهتوهچهن ئهزموونیگ بكهیم ك لهگوزهیشت و ئیسه ڕویدانهو تائیسهیش ههر ڕویدهن. راپهڕین كوردهیل ساڵ 1880و عهرهبهیل ساڵ 2011 دو نموونهن لهو راپهڕینهیله ك كلتوور هاوبهش نهتهوهیى دهور داشتگهله بهرپابوین و جیوازكردنیان لهناو یهك وڵات یا لهمهرز وڵاتیگهوه ئهرا وڵاتیگ تر.
بیگومان گشت نهتهوهیگ كلتوور تایبهت خوهى دیریگ و ئهو كلتووره بووگه شوناسنامهى نهتهوهیى تاكهیل، ئنجا تاكهیل كومهڵگاى كوردیش خاوهن كلتووریگ نهتهوهیین ك پیكهاتگه له كلتووریگ هاوبهش لهزووان و هویر وباوهڕ و داب ونهریت و فۆلكلۆر و ئهو كلتووره بهسیگهیانه یهكهوهو هس و ههڵویستهیلیان خهیگه یهك، ههر یهیش زهمینه خوهشكهر بویه لهلاى كهسیگ وهك شێخ عوبهیدڵڵا ك وهبى ترس له ناوچهیل كوردنشین ژیر دهسڵات ئمپراتۆریهت عوسمانى و دهوڵهت ئیران بگهردیگ و ئامادهباشى ئهرا كوردهیل بكا ئهرا ئهنجامداین راپهڕینهگهى ساڵ 1880.
نهتهوهى عهرهبیش خاوهن كلتووریگ هاوبهشن و ههر ئهو كلتووره كاریگهرى داشت له جیوازكردن راپهڕینهیل سهرهتاى 2011 لهناونى مللهتهیل عهرهب لهوڵاتیگ عهرهبیهوه ئهرا وڵاتیگ تر عهرهبى.
بیگومان راپهڕین كوردهیل ساڵ 1880 چووگهوه ئهرا ئهو كزى ئابووریه ك روى وهڕوى وڵاتهیل ئیران و ئمپراتۆریهت عوسمانى بویهوهو دهرئهنجام قورسكردن بار جفتیارهیل كورد بوى وه باج و خاوهسهندن، یهیش بویه مایهى زهمینه خوهشكردن ئهرا ئهنجامداین ئهو راپهڕینهو ڕهسین وهو ئامانجه ك شێخ عوبهیدڵڵا نهخشهى داناویگ ، ك پیكهاتویگ له یهكخستن ناوچهیل كوردنشین ئیران و دهوڵهت عوسمانى و ئاشكراكردن دهوڵهت كوردى و پایتهختهگهیشى موسڵ ئهڕاى دانریا. راپهڕین مللهتهیل عهرهب له گشت ئهو دهوڵهتهیل عهرهبیه ك خودنیشانداین لهتیان ئهنجام دریا، هووكار سهرهكى خراوهكارى سستم وهڕیهوبردن وڵات بوى لهلایهن سهرۆكهیل دكتاتۆریانهوه، لهڕوى بیكارى و پهخشهوبوین گهناتهكارى و نهوین ئازادى و بنهماى دیموكراسى، لهوهر ئهوه ئامانج خودنیشاندهرهیل له یهكهم قوناغ لاوردن سهرۆكهیل دكتاتۆرى بوى، ك ههرچهنى ئهرا قوناغ دویهم ههڵوژاردن ئازاده، وهلى ئمڕوو زهحمهته بزانید وهرهو چ ئاراستهیگ ڕویداگهیل ئانده ریڕهو خوهى گریگهوهر.
وهختى شێخ عوبهیدڵڵا خهریك گردهوكردن دهنگ سهرۆك هووزهیل كوردو یهكخستن ههڵویستیان بوى، لهلایگهوه له ههوڵ دروسكردن پیهڵ پهیوهندى بوى وهل ئهرمهنیهیلا، ك ئهیه ترس گهورایگ دروس كردویگ لهلاى دهسڵات عوسمانى و ههر لهوهر ئهوهیش پهنا بردنهوهر نهخشهیل تازهو لهڕى دینهوه هان چهن سهرۆك هووزهیلیگ كورد دیان ك دهسیان تیكهڵ نهكهن وهل ئهرمهنیهیلا چوینكه موسڵمان نین وهمهبهس كزكردن و دروسكردن ناكووكى لهناو یهكڕزى كوردهیل و لهلایگ تریشهوه دین بووگه هووكار شكهست سهرهتاى راپهڕین كوردهیل لهوهختیگ مهلایگ له مزگفت شار سنه بانگهواز ئهوه كردیاگ ك راپهڕینهگه راپهڕینیگ مهزهو سونیه دژ شیعهیل، ئهیهیش شێخ عوبهیدوڵڵا تویڕه كردو گشت نهتهوهیل سیعهمهزهو ریكخست دژ راپهڕین كوردهیل و بویه هووكاریگ سهرهكى ئهرا سهرنهكهفتن راپهڕینهگه.
لهو وڵاتهیل عهرهبى ئمڕوویشه راپهڕین لهتیان وهردهوامهو لهلایگهوه دوینید دین وهكار تیهیگ ئهرا كزكردن خودنیشاندهرهیل جویر ئهوهك له دهوڵهت بهحرهین رویدا لهوهختیگ هیز سهربازى له سعودیهوه هات ئهرا پشتگیریكردن له حكوومهت بهحرهینى و لهلایگ ترهوه حكوومهت ئیران و عراق چگن سوپاى سعودى ئهرا بهحرهین وه دهسوهرداین ناشهرعى زانستن، ئنجا وهههمان شیوه لهوڵات سوریایش مهترسى ئهوه ههس ك ئاراستهى خودنیشاندهرهیل ئاڵشت بووگ، ئهویش لهڕى دروسكردن دوبهرهكى یا دوجهبههیى لهناونى سنیهیل و عهلهویهیل وهمههانهى جیاجیا. له ههمان وهخت یهمهن و لیبیایش دویر نین لهو سیناریۆ وهناو نیهت گرووپ قاعیدهو توان ئاراستهى خودنیشاندهرهیل ئاڵشت بكهن جویر ئهوهك چهودیرهیل سیاسى باسى كهن.
ههرچهنى سهرهتاى دهس وهپیكردن راپهڕین كوردهیل لهناوچهیل كوردنشین ئیران سهرنهگرت و شكهست خوارد، وهلى ئهوه بوى خودئامادهكردن شێخ عوبهیدڵڵا ئهرا راپهڕینیگ تر فراوان ترس لهلاى سوڵتان عوسمانى دروسكرد ئهرا گردهوكردن هیز لهناوچهیل كوردنشین، وهل ئهوهیشا ترس لهلاى ههردوگ دهوڵهت گهوراهیز وهك بریتانیاو روسیا دروسكردو لهیوا لهلیان كرد داوا بكهن له سوڵتان عوسمانى ئهو راپهڕینه كپهو بكهن.
لهراپهڕین مللهتهیل عهرهبیش لهوڵاتهیل عهرهبى دهسوهرداین دهرهكى وهردهوامه لهلایگهوه ئهرا كلكردن هیز لهوهر خاتر مقهیهتیكردن حكوومهت وهك ئهو هیز سعودیه ك كلكریا ئهرا دهوڵهت بهحرهین و لهلایگ تریشهوه هیز ئاسمانى تیهریهیگه كار ئهرا دهسوهشانن سوپاى لیبیا لهوهر خاتر كزكردن ئهو هیزه ك وهشیوهیگ دڕندانه تیهریهیگه كار ئهرا دهسوهشانن له مللهتهگهى.
هووكار سهرهكى سهرنهكهفتن راپهڕینهگهى ساڵ 1880 چووگهوه ئهرا ئهوهك لهڕوى ریكخستنهوه كز بوى و بیجگه ئهوهیش وه سهبهب ئهو دوبهرهكى یا دوجهبههییه ك لهلایهن كاروهدهسهیل عوسمانى و دهوڵهت ئیرانهوه لهناونى هیزهیل كوردى دروسى كردوین و بویه هووكار دروسبوین دوشمنایهتى لهناونیان لهلایگهوه، لهلایگ تریشهوه شمارهى فرهیگ له سهرۆكهیل كورد بهرژهوهندى هووزهیلیان لهلایان گرنگتر بوى له خواست راپهڕینهگه.
ئنجا دهس وهسهرگرتن شێخ عوبهیدڵڵاو كوڕهگهى لهلایهن هیزیگ عوسمانیهوهو دویرهو خستنیان ئهرا شوونیگ دویر، هووكاریگ تر و كاریگهرى فرهیگ داشت لهبان كزكردن و كپهوكردن راپهڕینهگه. ئنجا ههرچهنى راپهڕین كوردهیل لهو سهردهمه نهڕهسیه ئامانج، وهلى لهشوون ئهوه كاریگهرى هیشته جى و ئامانجهیلى بویه ئامانج چهنهها پارت كوردى له پارچهیل كوردستان.
خودنیشاندهرهیل عهرهبیش لهوڵاتهیل عهرهبى لهههردوگ دهوڵهت تونس و مسر، وه لاوردن سهرۆكهیلیان رهسینه یهكهم ئامانج، وهلى لهوڵاتهیل تر عهرهبى( لیبیاو یهمهن و سوریا) ئامانجهگهى دیار نیهو مهترسى ئهوه لهلیان كهفیگهوه لهلایهن رژیمهیلیانهوه ئاراستهى خودنیشاندهرهیل ئاڵشت بكریهیگ ئهرا جهنگ تایفى.
| < پێشتر | دواتر > |
|---|
