شهفهق/ وهگوورهى سهرچهوهیل لهبان ماڵپهڕ وهڕیهوبهرایهتى هاتوچوو گشتى عراقى چشتهیل تاریخییگ كهفیگه وهرچهو ك ئیمهیش وهخاتر
ئهوهك لهزانیارى یا مهعلوومات خوهنهوارهیل زیاى بكهیم ئى زانیاریهیله ئهڕادان خهیمنه ڕوى ك تاریخیان چووگهوه ئهرا سهردهم كوین :
تاریخ وهدیكردن یا دروسكردن عهرهبانهى چهرخدار لهشیوهى سهرهتاى چووگهوه ئهرا حزارهى سۆمهرى یا وڵات ناونى دوچهمان ، لهساڵ (1645)یش (جین تیسون) یهكهمین عهرهبانهیگ دروس كرد وهلى ئى عهرهبانه برێك نهیاشت و لهبان جموجویل پا پشت بهسا . لهشوون ئهوهیش (لۆف ماشین) لهساڵ (1717) دروسى كرد لهڕى (كاریل فان)هوه ، دویاى ئهوهیش پهره وهپى دا لهڕى هاوكارى (فینس جوهانسن) ك ئهسپ و ماین هاوردهكار ئهرا كیشانن عهرهبانه.
لهباوهت دروسكردن سهیارهیش لهساڵ (1739) سهیاره دروس كریا ، ك گشت دهیشتهگهى یا ههیكهڵهگهى پیكهاتویگ له سهندووقیگ ئاسنین و تایهر تهختهیى و كنارهیل و چواردهور تهختهیى . دویاخریش لهشوون ئهوهیش لهبان فكرهى نیكولاس جۆزیف لهساڵ (1769) لهسوپاى فرهنسى یهكهمین سهیاره دروس كریا ك وه سوزهمهنى (وقود) كار كرد.
لهشوون ئهوهیش وهدریژایى رووژگار ، دى ئهوه بوى سهیاره بویه بهشیگ گرینگ یاموهم لهژیانمان و له رووشنهویریمان ، وهلى فكرهى سهیاره بهسیا مهنتقیگ ترهوه ، ك ئهویش وهپى ئویشن : مهترسى ڕى وبان و كاریگهریهگهى لهبان ئایندهمان . ههر لهوهر ئهوهیش یهكهمین رویداگ سهیارهى خاوهن مهكینهى ههڵمى لهساڵ (1771) رویدا . بیجگه ئهویش لهساڵ (1899)یش یهكهمین كارهساتیگ ترسناك رویدا ، ك ئهوه بوى سایقهگهو خاوهن سهیارهگهیش مردن لهڕویداگیگ ، تا لهشوون ئهوه كهمه كهمه گرینگى یا ئههمیهت دریا سهڵامهتى ڕى وبان و هاماركردن جادهیل و خهتكیشان و چشتهیل تر لهوهر سهڵامهتى گیان ئادهمیزادهیل لهوهخت رانین سهیاره . وهلى كیشهگه ها لهورا لهى سهردهم تازهى تهكنۆلۆژیاو سهردهم پیشكهفتن و ئاسانكاریه دوینیم وهگوورهى ئهو ئامارهیله ك ئهنجام دریهن مهردمان فرهیگ وه كارهسات هاتوچوو مرن ك ساڵانه وه ملیۆنهها كهس مهزهنهى كریاگه لهوانهك وه رویداگ سهیارهو ڕى وبان گیان لهدهسدهن له سهرانسهر دونیا ، چوینكه تونى یا سورعهت سهیاره بهعزه جاریگ لهیوا دهس خوهى وهشنیگ ك ئهگهر هات و سایهق تویش چشتیگ بایگ لهناكاو دى نیهتویهنیگ زاڵ بووگه بان ستێرن سهیارهگهیاو یهكسهر خوهى قورتار بكا لهو كارهساته ك تیهیگه تویشى ، ئهگهریش بایم و تهماشاى ئهو رویداگهیل دڵتهزنه بكهیم لهجههان وهگشتى دوینیم زوورم ئهو رویداگ و كارهساتهیله لهئهنجام تونى یا سورعهت رویدهن و ڕووژانه كهسهیل فرهیگ وه سهبهبیهوه گیان خوهیان لهدهسدهن یا كهلهمهدار خوهیان كهن . وهههر حاڵ ئهیهسه ك سهیارهى ئمڕوو ئهقڵ و حكمهت و ئارامى توایگ لهوهر ئهوهك دویر بوید لهزهرهد پویلى و گیانى.
| < پێشتر | دواتر > |
|---|
